Freek Salm: 'Hallo, wat gaan we doen?'

Naam maakte Freek Salm in de Amsterdamse Baarsjes, waar de wijk onder zijn leiding weer bewoonbaar werd. Op zijn manier: recht op het doel af, kort door de bocht. Salm deelt uit en kan incasseren. Je moet van goede huize komen om hem opzij te zetten. Een rotzak, noemen ze hem, maar wel een met het hart op de goede plek.

Beeld Gerrit-jan Ek000

In de tijd dat Freek Salm psychiatrische patiënten juridisch bijstond, had hij medicijnen op zak. Een patiënt die vond dat hij thuis beter af was, ontvoerde hij uit een psychiatrische inrichting. 'Manager van de rafelrand' Salm is een doener, een sjouwer die je zelden achter een bureau zult aantreffen. Tegenwoordig bekommert hij zich om vluchtelingen.


Zijn hele werkzame leven houdt Salm (67) zich bezig met kansarmen, junkies, huisjesmelkers, pechvogels, uitbaters van pornotheaters, hasjhandelaren, witwassers, hoeren, pooiers en criminelen. Als vrijwilliger bij een rechtswinkel, leraar maatschappijleer, PvdA-raadslid, stadsdeelvoorzitter en 'Wallenmanager'.


Salm vocht menig conflict uit. Advocaat Theo Hiddema, die hem geregeld spreekt in een hoofdstedelijk café: 'Hij is een begeesterd mens, een lekkere lastpak, anti-autoritair tot in het merg. Je hebt het snel bij hem verpest. Als je niet met hem meedenkt, is hij snel klaar met je.'


De Vluchtkerk in Amsterdam mag dan alweer twee jaar gesloten zijn, voor Salm die de schuilplaats beheerde, is dat boek niet uit. Hij begeleidt dertig vluchtelingen uit Ethiopië en Eritrea in De Wittenberg, een voormalig verzorgingstehuis van de Lutherse Diaconie in het centrum. Kleinschalige opvang is het alternatief voor de karige bed-bad-broodregeling van het Rijk.

Beeld ANP

Noodzaak
Salm probeert de stedelijke politiek te overtuigen van de noodzaak van die opvang, gerund door particulieren, 'die de rotzooi van een inhumaan asielbeleid opruimen' en lobbyt voor meer locaties.

Het Rijk wil dat wie niet in Nederland mag blijven, het land verlaat. De realiteit is dat veel uitgeprocedeerde asielzoekers niet terug (kunnen) gaan. Die kun je niet aan hun lot overlaten, vindt Salm.

De Vluchtkerk in Amsterdam-West herbergde 130 vluchtelingen. Het was een kruitvat. Salm smoorde vechtpartijen, suste opstootjes en sprong tussen vechtersbazen.

'Duw dertig Ajax-, Feyenoord- en ADO-supporters, of honderd Amsterdammers bij elkaar in een gebouw en kijk dan wat er na een paar maanden gebeurt', vatte hij in VN de situatie in de kerk samen. Daarom maakt hij zich nu sterk voor kleinschalige opvang.

De protestantse diaconie had Salm ingehuurd voor twee dagen per week, hij was vaak zeven dagen in touw. Werd hij midden in de nacht gebeld dat een vrouw in de Vluchtkerk een miskraam had gekregen, schoot hij zijn kleren aan en haastte zich naar de kerk om assistentie te verlenen.

Ondubbelzinnig
Toen Salm de kerk leeg moest opleveren, haalde hij ondubbelzinnig uit: 'Ik voel me net die politieagent in 1941 in de Rivierenbuurt, die alle mensen verzocht: gaat u even in lijn 18 richting de Hollandse Schouwburg', zei hij tegen Vrij Nederland.

'Ik weet, dat zijn grote woorden, maar dat gevoel bekruipt me heel sterk. Kijk, deze kerk moet stoppen. Maar dan hoef je die mensen nog niet de straat op te schoppen.'

Naam maakte Salm in de jaren negentig als stadsdeelvoorzitter van De Baarsjes in Amsterdam-West. Onder zijn leiding begon De Baarsjes met de herovering van de wijk, waar criminelen steeds meer de dienst waren gaan uitmaken.

Nadat de Zeedijk was schoongeveegd, zochten heroïnedealers en junks hun toevlucht in De Baarsjes. Er werden bendeoorlogen uitgevochten, liquidaties uitgevoerd. Op het dieptepunt waren er acht afrekeningen in een half jaar.

Niet alleen de gewone burger liep gevaar, ook de politie. Bij een grootscheepse actie stuitte de politie op 345 kilo heroïne en werden 218 arrestaties verricht.

Louche cafés, koffiehuizen en coffeeshops werden dichtgespijkerd, vervallen woningen opgekocht en opgeknapt. Salm lette overal op. Hij is weleens bij burgers gaan slapen om zich te vergewissen van de overlast. Op zaterdag fietste hij door de wijk om te controleren of de veegploeg geen papierpotten had overgeslagen.

Beeld ANP

Buurteconomie
Jaren later huurde De Baarsjes Salm in om de buurteconomie te versterken. Hij moest eigenaren van leegstaande winkels overreden een startershuur te vragen. 'Als Freek Salm langs is geweest, moet er altijd een ronde damage control aan te pas komen', zegt een ambtenaar in het boek De metamorfose van De Baarsjes.

Salm gaat recht op zijn doel af. 'Als we ze in het snotje hebben, dan pakken we ze aan.' Onverschrokken, niet gehinderd door ontzag, gedreven door woede en zijn sociaal-democratische idealen.

Inspraak, privacyregels - allemaal tot je dienst, maar er moet wel worden doorgepakt. Een vergadering stapt hij bij voorkeur binnen met de vraag 'hallo, wat gaan we doen?'

Salm omzeilt graag formele bevoegdheden en protocollen, het gaat om het resultaat. Recht voor zijn raap, kort door de bocht, zegt wat hij denkt. Een krachtterm floept er makkelijk uit.

Freek is een rotzak, zeggen mensen die met hem te maken hebben gehad. Maar wel een met het hart op de juiste plek.

Meestal betekent zijn komst binnen een paar maanden ruzie, zegt hij zelf. 'Geef mij twee jaar en ik heb alle lange tenen gevonden.' Salm komt puinruimen, anderen moet het weer opbouwen.

Een anarchist van de oude snit, een dwars karakter met een royaal hart, zegt Hiddema. 'Te wapen, ten strijde tegen functionarissen die Salm niet begrijpen, vindt Salm. Zo heb je altijd wat.'

Beeld SFA002027703

Politieke correctheid
Van politieke correctheid heeft Salm geen last. In zijn Baarsjestijd voerde hij een grimmige strijd tegen de komst van de Westermoskee. Die moest de grootste van Nederland worden en werd mede gefinancierd door de Turkse organisatie Milli Görüs, volgens Salm een bolwerk van Turkse nationalisten en fundamentalisten dat integratie belemmert.

Hij ging er hard tegenin en moest worden beveiligd, een half jaar lang, 24 uur per etmaal. Een ontruiming van het terrein werd op het nippertje afgeblazen. De busjes van de ME stonden al aan de rand van de stad.

Een paar duizend Turken trokken door het centrum van Amsterdam om te protesteren tegen Salm. Die nam de tram, ging naar het Beursplein en sprak de boze Turken toe.

Na vijf jaar moest Salm opstappen als stadsdeelvoorzitter, hij struikelde over een kredietoverschrijding bij de verbouwing van het stadsdeelkantoor.

Dat was een zware klap. Hij liep een tijdje met zijn ziel onder zijn arm en trok zich geregeld terug in het tuinhuisje achter zijn woning.

Als Wallenmanager in de Amsterdamse rosse buurt pakte Salm misstanden op dezelfde manier aan als in De Baarsjes: criminaliteit bestrijden door nauwere samenwerking tussen bouw- en woningtoezicht, belastingdienst, burgerlijke stand, kadaster, de FIOD, politie en justitie. Gracht voor gracht, steeg voor steeg bracht hij in kaart wat er achter de gevels werd uitgespookt. Als er iets niet klopte, werd er actie ondernomen.

Hij kwam aan veel geld en veel macht. Meer dan eens klampte een penosefiguur hem aan met de vraag 'Salm, klootzak, heb ik die naheffing aan jou te danken?' Dan ging het al gauw om een paar miljoen die de fiscus vorderde.

We are here

In Amsterdam lopen zo'n vijf- à tienduizend vreemdelingen rond zonder verblijfspapieren. Tussen de 250 en de 300 van hen hebben de afgelopen jaren onder het motto We are here gedemonstreerd tegen het asielbeleid. Het bekendst werd de groep in de Vluchtkerk in Amsterdam-West, waar ongeveer 130 uitgeprocedeerde asielzoekers van december 2012 tot mei 2013 bivakkeerden. Van hen heeft 30 procent alsnog een status gekregen, zegt Salm. Een cijfer dat het failliet van het beleid illustreert. 'Zij zijn dus aanvankelijk verkeerd beoordeeld. Als de belastingdienst zoveel fouten zou maken, stond het land op zijn kop.'

Incasseren
Salm deelt uit en kan incasseren, hij verbleekt niet als hij zelf aan de beurt is. Je moet van goeden huize komen wil je hem opzijzetten. Toen hij De Baarsjes aanpakte, zette een in het nauw gedreven crimineel een pistool tegen zijn hoofd.

Met zijn werkwijze op de Wallen was hij wegbereider voor de Bibob (Bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur), de wet waarmee criminaliteit bestuursrechtelijk kan worden aangepakt. Lieden die niet kunnen verklaren hoe ze aan hun geld komen, kan een vergunning worden geweigerd.

Salm adviseert gemeenten bij het toepassen van de Bibob. Hij legt zijn oor te luisteren in cafés, rijdt met de politie rond, overdag en 's nachts, in woonwijken en industrieterreinen.

Bestuurders zit hij achter hun vodden. Een burgemeester die er prat op gaat dat hij in drie jaar geen procedure heeft gevoerd, krijgt van hem te horen dat hij 'toch iets heeft gemist'.

Hij studeerde theologie, heeft dat niet afgemaakt, en probeerde even rechten. Met theologie stopte hij op zijn Salms. Hij meldde de faculteit dat hij ging schoffelen in de wijngaard des Heren en liet zijn telefoonnummer achter. Als ze antwoord hadden op de vragen over de zin van het leven, moesten ze hem bellen. Dan zou hij zijn studie spoorslags afmaken.

Maatschappelijke betrokkenheid heeft Salm van huis uit. Het ouderlijk huis stond altijd open voor verschoppelingen. Zijn vader, een dominee, hield hem voor dat je je elke dag moet voornemen de wereld een beetje beter te maken. Mensen in nood, daar loop je niet omheen. Als er een zwerver op straat ligt, gaat Salm kijken of die hulp behoeft.

Opstootje
Als er een opstootje is, gaat Salm eropaf. Vaak kan hij helpen, soms krijgt hij een klap. Laatst nog in lijn 14 in Amsterdam. Een oudere man kreeg het aan de stok met een stel Marokkaanse jongens die zonder te betalen naar binnen waren geglipt en zich tegen de stroom in naar voren werkten. Toen de man er iets van zei, kreeg hij een klap.

Salm sprong ertussen en werkte de jongens de tram uit. Eenmaal buiten begonnen ze te schelden, waarop hij riep: 'Als je moed hebt, kom je terug.' Als antwoord kreeg hij een frisdrankflesje vol op zijn neus en ging hij onderuit.

Bij onrecht en waanzin gaan zijn handen jeuken. Dat kan hem al overkomen bij een gevaarlijke verkeerssituatie. Vroeger tijdens fietsvakanties reed hij dan linea recta naar het gemeentehuis om te vragen of ze helemaal gek waren geworden.

Eropaf. 'Hallo, wat gaan we hieraan doen?'

Hiddema: 'Hij komt uit Den Helder. Altijd met de kop in de wind, de oppositie tegemoet.'

Pinch-hitter

'Het optreden van Freek Salm is te vergelijken met dat van een pinch-hitter in het honkbal', aldus schrijver/socioloog Herman Vuijsje in een artikel dat staat op de website van Salm. 'Als een honkbalteam op verlies staat en de tijd begint te dringen, wordt soms een speler ingezet die niet uitblinkt in verfijnd tactisch inzicht, maar wel heel erg hard de bal kan slaan. De pinch-hitter komt opdraven als er niets meer te verliezen is.' Zelf zegt Salm in hetzelfde artikel dat hij het meest heeft te verhapstukken met het middenmanagement, de 'remmers in vaste dienst'.

CV

1947 Geboren in Den Helder

1973 - 1980 Maatschappijleraar, Alkmaar, Schagen

1980 - 1984 Rechtshulpverlener psychiatrische patiënten, Amsterdam

1985 - 1987 Directeur gezondheidscentrum Staatsliedenbuurt, Amsterdam

1987 - 1990 Gemeenteraadslid voor de PvdA, Amsterdam

1990 - 1995 Stadsdeelvoorzitter de Baarsjes, Amsterdam

1995 - 1997 Adjunctdirecteur dienst Binnenwaterbeheer, Amsterdam

1997-2001 Wallenmanager Amsterdam.

Manager rafelranden. Adviseert gemeenten vanaf 2001

2013 Beheerder Vluchtkerk, Amsterdam

1985 - 1987 Gemeenteraadslid voor de PvdA, Amsterdam

2013 Beheerder Vluchtkerk, Amsterdam

1997 - 2001 Wallenmanager, Amsterdam

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden