Freek de Jonge

Hij voelt zich nog steeds vrij over alles en iedereen grappen te maken, ook nu de rancune van een groep 'lichtbeschadigde patsers' in de politiek boven is komen drijven....

Anderhalf uur. In de zinderend hete theaterzaal van Panama in Amsterdam duurt de try-out van Freek de Jonge's nieuwe theatershow Parlando anderhalf uur. Dan pas maakt de cabaretier de eerste grap over Fortuyn. 'Die Fortuyn dacht dat de Tweede Kamer een dark room is waar je op je gevoel een heel eind kunt komen.'

Direct na de moord op de politicus was ook De Jonge verbijsterd en verward. Te ververbijsterd voor grappen, te verward voor een analyse. Enkele maanden later lukt hem dat wel, met behulp van zijn grootste talent het duiden van de tijdgeest.

De Jonge: 'De rancune is in Nederland boven komen drijven. De toon werd tot voor kort bepaald door ons soort wereldverbeteraars met grote bekken en hoogmoed. Die toon was overigens altijd positief: we moeten het beter en anders doen. Die linkse idealen zijn nooit consequent uitgevoerd. Er is altijd maar wat geschipperd. Na Den Uyl zijn we hardcore-kapitalisten geworden; ik ben daar zelf een schrijnend voorbeeld van.

'We hebben in de politiek te maken met een groep lichtbeschadigden die even met terugwerkende kracht recht zullen zetten wat de linkse elite allemaal heeft bedorven. Dat idee overheerst: wat heb ik nog te maken met iemand anders, sodemieter op. Ik wil rechtdoor en jij staat me in de weg. Het is het persoonlijk ongenoegen van mensen die er maar niet in slagen gelukkig te worden.

'In de beweging-Fortuyn hebben twee uitersten elkaar gevonden: de gegoede burgerij die geen aansluiting heeft met de intellectuele en politieke elite, en de onderklasse die zijn frustratie over het niet bereiken van een bepaalde status afwentelt op allochtonen en asielzoekers.'

Waarom hebben we dat niet zien aankomen?

'Dat hebben we wel. Ik en andere cabaretiers hebben steeds gewaarschuwd dat het fout gaat met de maatschappij, dat de solidariteit, de coherentie, aan het verdwijnen was. Van de gemeenschapszin is niets méér over dan voetbaltoernooien en koninklijke huwelijken. Alle maal hysterie, het heeft niets meer met plezier en oprechtheid te maken. Ook dat is eerder gesignaleerd.'

Dat verklaart het succes van Fortuyn niet.

'Dat iemand met zo veel beschadigingen, rancune en kleinheid van geest zo ver is gekomen, is opmerkelijk. Feitelijk was hij een rechtse cabaretier, die er alles aan deed om erbij te horen. Ook hij kon geen consistentie bieden, kon geen verantwoordelijkheid nemen, maar zijn performance werd steeds beter. Fortuyn was uiterst handig in de discussie, hij was de outsider, zijn tegenstanders maakten geen schijn van kans: die moesten hun uitspraken verdedigen, hij niet. Hij heeft het zeer scherp gespeeld, misschien zelfs wel met suïcidale wellust. Dat moest slecht aflopen. Fortuyn was ook intelligent genoeg om te beseffen dat hij een slapende reus had wakker gekust. Kijk naar de lpf: hoe houd je in godsnaam een achterban van boze mislukten in toom? Het is ontzettend jammer dat we de laatste akte in het toneelstuk-Fortuyn niet mee mogen maken: dat is ons door zijn moordenaar afgenomen.

'Eigenlijk verschilde Fortuyn in niets van de reeks recalcitrante belhamels die snakten naar erkenning van de gevestigde orde.'

Bagatelliseer je daarmee die ontwikkeling?

'Het was ook niet groot. Het was uiteindelijk niet meer dan: Nederland is vol. Daar is de massa ook achteraan gegaan. De treinen rijden niet op tijd, er zijn files en dat komt door buitenlanders, die zorgen ervoor dat we het benauwd krijgen.

'De puinhopen van Paars, allemaal onzin. Elk probleempje wordt al jaren in de kiem gesmoord, gepamperd. Zodra men ongenoegen kenbaar maakt, is de verzorging al onderweg. Dus daar zat het hem niet in.'

Heeft Fortuyn in acht maanden niet meer losgemaakt dan jij in 35 jaar?

'Het is maar wat je wilt losmaken. Je kunt ook zeggen: Hitler heeft in Duitsland binnen een paar jaar meer losgemaakt dan Goethe. Wat is daar geweldig aan? Het is ongelooflijk triest dat mensen tippelen op demagogie en valse voorstellingen. Daar hebben de media overigens ook 100 procent aan meegewerkt.

'Het gaat om pure opportunistische, praktische snelheid. Ooit hadden we ministers die een gedicht uit het hoofd kenden, daarna ministers die nog wel wat namen van dichters wisten te reproduceren, nu gaat het over het repertoire van André Hazes. De eruditie is in sneltreinvaart verdwenen. De status van het geld regeert.

'De lpf'ers doen zo flink omdat ze net beginnen. Ze hebben nu nog de behoefte hard te blaffen, maar straks doen ze gewoon mee in het spel. Als ze blijven blaffen, blazen ze de boel op en bij nieuwe verkiezingen wordt die partij weggevaagd, dat ziet iedereen.'

Voelde je na de moord op Fortuyn geïntimideerd? Je kreeg zelf ook hate-mail, de kogel kwam immers van links.

'De toon is, mede door de moord op For tuyn, heel snel veranderd. Dat kun je de verdachte Volkert van der G. ook kwalijk nemen: die heeft een trauma opgewekt waardoor een grote groep zich gelegitimeerd voelt hun eigen directheid te volgen. Als ze onze leider doodschieten, kunnen wij ook wel enkele stations van beschaving en gerechtigheid passeren. Je kunt in Ne der land wel zeggen wat je wilt, maar je kunt niet meer terúgzeggen wat je wilt. Al voel ik me nog steeds vrij op het podium alles te zeggen.'

Heeft links gefaald?

'De mensen die nu links de schuld geven van al deze onrust, beseffen niet dat wíj nu juist degenen waren die voor hen opkwamen. Onze solidariteit lag meer bij hen dan bij die patsers van de lpf. De linkse politiek heeft ze gepamperd met premie-koopwoningen, minimumlonen en aow en juist die mensen steken nu het mes in de rug van de linkse beweging, alsof zij de oorzaak van alle ellende is. Historisch nogal mager onderbouwd en eigenlijk heel erg ondankbaar.'

Wat kun je als cabaretier met de moord op Fortuyn?

'In eerste instantie was ik vooral zeer aangeslagen. Het fenomeen politieke moord werd ons land binnengebracht. Het is zo'n treurig en machteloos gebaar. Iedereen heeft de beelden gezien: Fortuyn op de grond met open mond. Ik vind dat zo rigoureus.

'De verdachte heeft nog niet gesproken, maar Van der G. heeft waarschijnlijk gedacht dat hij dit voor een hoop andere mensen in Nederland moest klaren. Het kan zijn dat hij een daad wilde stellen voor allochtonen of moslims.

'Misschien had de dader wel een alloch toon moeten zijn. De noodzakelijke discussie komt namelijk pas los als de calamiteit extremer is. Maar ach: de mensheid leert waar schijnlijk pas na de grootste ramp: als de wereld ten onder gaat.'

Heb je je weleens verdiept in de islam?

'Zoals een Nederlands Hervormde jongen zich verdiept in andere geloven. Er is maar één geloof en dat is wat wij hadden, en nu is er helemaal geen geloof meer. Ik heb weleens de Koran gedownload van internet, daarvan werd ik niet veel wijzer. Het zegt me niets. Ook in de islam is het leven na de dood de worst die voor de gelovigen hangt.

'De islam geeft moslims in Nederland een sterke identiteit. Wij als autochtonen zijn boos dat zij nog met z'n allen zo sterk aan die moskee hangen. Want God was toch dood? Dui de lijk is dat de islam een periode van Verlichting mist, een Maarten Luther. Zo'n religie moet zich aanpassen aan de moderne tijd.'

Ben je bang?

'Ik geloof niet dat de moslims georganiseerd proberen de macht over te nemen. Ik vind het wel eng als in moskeeën imams, die verder geen binding met Nederland hebben, zaken roepen die op een woestijnfilosofie berusten van acht eeuwen geleden. Ze zetten aan tot haat, het is intolerant. Die mogen ze van mij wel het land uitzetten.'

Theo van Gogh was zeer te spreken over het feit dat jij in Het laatste oordeel, je laatste eindejaarsshow, moslims belachelijk maakte. Hij noemt moslims achterlijke geitenneukers. Is dat dan tolerantie?

'Theo van Gogh zie ik als een iets extremere voortzetting van mezelf. Ongevaarlijk. Hij pretendeert geen grote groepen mensen achter zich te scharen en samen op te trekken. Kennelijk voelt hij zich bedreigd.'

Is het niet erg makkelijk: grappen maken over een groepering waarvan je toch niets terug hoort?

'Dat is precies waarom je de grappen moet maken en waarom je moslims ook onopgevoede geitenneukers mag noemen. Dat is provoceren. Na 11 september was er totaal geen aanspreekpunt, de vooruitstrevende, geïntegreerde moslims kwamen niet uit hun holen en gingen niet met ons in discussie. Ze sporen hun ongeletterde, domme achterban ook niet aan om eens iets te gaan leren en zich te verdiepen in de maatschappij. Dat was de opdracht van 11 september, maar ze hebben zich gênant koest gehouden. De provocaties gelden juist die mensen. Het is ook een oproep mee te doen aan het spel van opinie makers om te praten over hoe we deze samenleving leuker kunnen maken. Pim For tuyn was daar een prachtige schakel in. Dan komt er plots iemand met een pistool die het niet begrijpt en het spel verstoord.'

Dus was je het ook eens met Fortuyn.

'Voornamelijk als het om het provoceren ging. Dat gold eerder ook voor Bolkestein. Ook hij had gelijk: er zou maatschappelijke onrust voortkomen uit het mislukken van de integratie. Het ironische is dat ondanks For tuyn dit probleem weer binnen een halfjaar onder het kleed gaat. Zo'n minister van Integratie, het is allemaal cosmetische flauwekul. Ik krijg e-mails van mensen waaruit blijkt dat het ongenoegen daarover alleen maar groter wordt. Wil je iets veranderen, dan moet de samenleving rigoureus om.'

De Jonge toont zich als het over oplossingen gaat, de idealist zoals we hem al jaren kennen: hij pleit voor het opheffen van eeuwenoude verschillen tussen rijk en arm door het afschaffen van het erfrecht en bepleit het legaliseren van drugs.

Daarnaast vindt hij dat elk individu zijn maatschappelijke taak weer serieus moet gaan nemen. De spiritualiteit en discipline moeten terug, zegt hij.

Is je opgevallen hoe spiritueel en gedisciplineerd de islam is?

'Mmm. Ja. Ja. Dat is meer religieus, dan spiritueel. Maar het is waar: in de westerse samenleving zijn we die discipline helemaal kwijt. Daar is marketing voor in de plaats gekomen, een georganiseerde volgzaamheid. Op alle gebieden betekent dat een ondermijning van onze discipline.

'Met spiritualiteit bedoel ik iets anders. Dro men, verlangen, idealiseren. Het leggen van grote verbanden. Mediteren, bidden. En ik begrijp wel dat mensen dan een gemeenschap zoeken en op religie uitkomen, maar daar houdt het voor mij onmiddellijk op.'

De cabaretier probeert in zijn optredens het publiek mee te krijgen in zijn eigen dromen, verlangens en idealen. 'Het zou een soort gezamenlijk mediteren moeten zijn, zodat ik met het publiek in een roes kom. Die roes komt voort uit concentratie. Je moet luisteren, je moet meegaan in het verhaal. Ik open een deur, het publiek ziet ook andere mogelijkheden, je raakt betrokken, je voelt dat je meedoet.'

Bestaat het linkse, betrokken publiek nog?

'Dat is allemaal ritueel geworden. Het heeft niets meer te betekenen, maar ik weet ook zeker dat het vroeger niet veel beter was. Ik merk dat mensen meer in de war zijn. Ze zijn minder gefocust op een voorstelling. Er zijn ook zo veel voorstellingen, is allemaal niet bijzonder meer.'

De Jonge noemt zijn optreden tijdens het Boekenbal in 2000 zijn 'laatste heftige voorstelling'. In De conferencier, het boekenweekgeschenk en de leugen keerde hij zich tegen de schrijver Harry Mulisch, die in zijn ogen onterecht de acteur Jules Croiset rehabiliteerde na zijn verzonnen ontvoering. De Jonge: 'Er was gedoe, alle betrokkenen zaten in Carré: vijftienhonderd mensen die heel erg benieuwd waren wat er stond te gebeuren.'

Het publiek is tegenwoordig niet meer benieuwd naar je?

'Niet meer zo.'

Dus moet je beter je best doen.

'Of niet. Ze merken het toch niet. Het publiek prikkelt míj ook niet meer tot het uiterste te gaan. Men vindt al heel gauw iets heel goed. Het eerste kwartier besteden toeschouwers als een hond die in zijn mand gaat liggen na een dag buiten snuffelen. Plekje zoeken in de zaal, nog even nadenken hoe je je auto hebt weggezet, hoe de werkdag is verlopen. Toen we met Neerlands Hoop de eerste voorstellingen speelden in het Shaffy-thea ter, dat was een zaal vol verwachting, zinderend, op het schreeuwerige af.'

Het publiek is snel tevreden, je vergt niet meer het uiterste van jezelf. Waarom doe je het nog?

'Wat ik doe blijft waardevol, omdat het mijn leven zin heeft gegeven. Ik heb ook een veel hogere pet op van de individuele luisteraar dan van het publiek als collectief. Ik krijg brieven en reacties van mensen waarvan ik denk: het is blijkbaar toch aangekomen. Dat zie je bij Harry Mulisch ook; we zijn in wezen een medium. De voorstelling en het boek zijn er, ik mag het expliciet maken. Dat is tegelijkertijd nederig en ijdel. Mulisch is ook nederig: hij heeft geschreven en is daar trots op. Dat ben ik ook: hartstikke trots. Geweldig dat ik dat heb mogen doen en nog steeds mag doen.'

Word je voldoende gewaardeerd?

'Dat ik daar op mijn 25ste meer verwachtingen van had dan nu, is logisch. Nu denk je: het is toch een sleur. Het kan gebeuren dat ik zes weken in Carré heb gestaan en dat ik me er geen avond van kan herinneren. Daarvoor is het werk ook te vluchtig. Wat ik iedere keer op het toneel doe, is uiteindelijk ongrijpbaar. Opmerkelijk is dat mensen altijd het laatste wat ik doe het beste vinden. Het is de betovering van het moment, die wordt snel daarna gewist.'

Ben je zelf nog betrokken genoeg?

'Nou ja, het publiek heeft ten opzichte van mij ook genoeg relativering, en terecht. Maar ik heb ook nooit gepretendeerd dat ik het heil zou brengen. Ik kon het alleen maar laten zien. Intussen heeft het publiek mij rijk gemaakt en ben ik niet als asceet in een plaggenhut op de hei gaan zitten. Ik heb wel degelijk de prettige kant van het rijk worden gekozen. In verhouding leef ik natuurlijk extreem decadent. Ik kan die keuze nu nog maken: ik doe een rugzak om en trek de wijde wereld in.'

Waarom doe je dat niet?

'Omdat ik me eigenlijk heel goed voel zo. Natuurlijk kun je je dan afvragen hoe authentiek je woede en je cabaret nog is. Ik maak me kwader over een verkeerd geslagen bal tijdens het golfen, dan over de politiek.'

Lacht: 'Dat is dan precies de kleine woede, het kleine ongenoegen waardoor de lpf zo groot is geworden.'

Dus jij vormt daarop geen uitzondering?

'Nee, en dat is het gevolg van dat stompzinnige individualisme. Je bent zo gericht op jezelf en je eigen genoegen.'

Je verzette je altijd tegen de macht van de marketing. Tegenwoordig kun je op je mobiele telefoon jouw nummer-1-hit Leven na de dood als beltoon gebruiken.

'Is dat zo? Kan ik daar nog iets tegen doen? Zelfs in de tijd dat het een hit was, heb ik dat nummer bijna niet gezongen. En verder neemt dat, denk ik, toch nooit grote vormen aan.

'Ik heb ook wel geflirt met commercie, maar daarvoor ben ik niet consistent genoeg. Als het een beetje gaat lopen, word ik recalcitrant.'

Wat kun je nog meer dan Het laatste oordeel uitspreken? Ben je niet bang te eindigen als Wim Kan?

'Nee, ik ben niet zoals hij verslaafd aan de showbizz. Er is een zaal met mensen, ergens in het universum zit het repertoire, ik sta ertussenin en als ik me concentreer kan ik dat doorgeven; daaraan ben ik wel verslaafd. Op het moment dat die magie weg is, is het over. Dan ga ik niet forceren of oude dingen uit de doos halen.

'Mijn huidige show Parlando is zuiver entertainment. Het is een stijlfiguur, ik heb me ooit voorgenomen alle facetten van de showbizz een keer te belichten en daarbij hoort ook optreden met een orkest van 55 muzikanten.'

Kom je boven zo'n orkest uit?

'Ik vaag in wezen het orkest weg. Zelfs als ze volle kracht spelen en ik onversterkt ben, dan ga ik als een zuigeling krijsen. Ik heb op het toneel zo veel krediet; het publiek wil mij altijd als winnaar zien.'

Je wordt volgende week 58. Waarom wil je zo lang door?

'Als ik ervaar dat ik niet meer die genade heb, dan moet ik er natuurlijk mee ophouden. Dat voel ik alleen zelf. Zolang ik over een vaardige geest kan beschikken, ga ik door. Pas als dat blokkeert, is het over.

'Ik kan gerust zeggen dat ik meer aandacht heb gehad voor m'n werk dan voor m'n gezin. Daar ben ik niet trots op, maar dat was mijn lot. Als het erop aan was gekomen en dat is nooit het geval geweest dan had ik uiteindelijk voor mijn werk gekozen. Is dat menselijk? Ik weet het niet. Ik heb natuurlijk geluk gehad met Hella: mijn motor, muze, minnares en vrouw. Dat is het wonder van mijn leven.

'Mijn vader is al op 53-jarige leeftijd gestorven, natuurlijk sta ik iedere dag dat ik langer leef daarbij stil. Maar ik leef zo gezond dat ik misschien wel tot mijn tachtigste op het podium kan staan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden