Column

'Fred de Graaf is slechts één van de vele vleiers in de omgeving van de Oranjes'

De Oranjes wakkeren een verkeerd soort gezagsgetrouwheid aan, stelt columnist Meindert Fennema. 'Het Oranjegevoel zit achter de ellebogen. Het gaat er om zo dicht mogelijk bij het centrum van de macht te geraken: bij de koning.'

Koningin Beatrix en prins Claus bij het verlaten van het paleis op de Dam zaterdag in Amsterdam, 2002. Beeld anp

In 1781 publiceerde de Overijsselse Baron van der Capellen tot den Pol een manifest 'Aan het volk van Nederland'. 'O, landgenoten!' schreef hij, 'Onze dierbare Oranjevorsten, hoe fraai zij zich door vleiers en loontrekkers ook laten afschilderen, zijn vorsten, net als alle andere vorsten te wereld. Zij krijgen dezelfde verdorven hoofse opvoeding; zij zuigen van hun jeugd af aan dezelfde sentimenten in, dezelfde hoogmoed, trots, heerszucht, dezelfde begeerte om zich boven alles te verheffen.'

Daar moest ik ineens aan denken toen ik afgelopen zaterdag in de Volkskrant het artikel las van Jan Hoedeman en Remco Meijer. De titel was raak: 'Fred de Graaf dacht alleen maar wat mee met de koning'. Fred de Graaf is slechts één van de vele 'vleiers en loontrekkers' in de omgeving van het Oranjehuis.

Het hebben van een vorstenhuis roept bij veel mensen het slechtste naar boven. Veel van die zelfbenoemde lakeien zouden er de maagdelijkheid van hun dochter voor over hebben om in de nabijheid van de koning te geraken.

Bloemenkinderen
In de krant van gisteren werd melding gemaakt van een ruzie tussen de provincie Noord-Holland en Enkhuizen over de vraag welk kind de koningin bloemen mocht aanbieden. Burgemeester Baas (de naam zegt het al) had de 8-jarige Isa aangewezen, maar gedeputeerde Elisabeth Post was er in geslaagd haar zoontje naar voren te schuiven. 'Op het moment suprême, vastgelegd door RTV Noord-Holland, had het lokale bloemenkind het nakijken.' De finish van de Tour de France is er niks bij.

Het gedrag van De Graaf toont aan dat de discussie over de vraag of de koning staatsrechtelijk nu wel of niet wat te zeggen moet hebben de kern van de zaak niet raakt. De kern van de zaak is dat de Oranjes een verkeerd soort gezagsgetrouwheid aanwakkeren. Niet het soort dat de burger er toe brengt netjes zijn belasting te betalen en de maximumsnelheid te respecteren, niet de gezagsgetrouwheid die maakt dat hij niet voor eigen rechter speelt. Het Oranjegevoel zit achter de ellebogen, nee het zit IN de ellebogen! Het gaat er om zo dicht mogelijk bij het centrum van de macht te geraken: bij de koning. Daarvoor moeten anderen op een afstand gehouden worden en daar moet alles voor wijken: het staatsrecht, maar ook het fatsoen.

Hoe dun de beschaving is bij de Oranjegezinde elite mocht ik ooit zelf ervaren toen ik door een bevriende sinoloog op het paleis op de Dam uitgenodigd werd om naar een lezing van een Chinese schrijfster te komen luisteren en daarna met de koningin te dineren. Er was, behalve aan de hoofdtafel geen tafelschikking. Ik besloot op goed geluk, want ik kende vrijwel niemand, een stoel uit de kiezen en nadat ik dat gedaan had, ging ik de tafel rond om mij aan mijn tafelgenoten voor te stellen. Teruggekeerd bij mijn stoel bleek die inmiddels bezet te zijn door iemand die mij heel nadrukkelijk niet aankeek. Dat gebeurde mij twee keer. Ik ontdekte spoedig waarom. De stoelen die ik uitgekozen had stonden te dicht bij de hoofdtafel. De nabijheid van de koningin deed sommige aanwezigen elke vorm van beleefdheid vergeten. Ik belandde aan een tafel ver weg van de koning met andere losers.

Onbeschoftheid
In onbeschoftheid steken de Oranjes hun lakeien naar de kroon. Leden van de Staten-Generaal die om staatsrechtelijke redenen geen trouw aan de koning hadden gezworen werden door de koning niet begroet. Toen Marianne Thieme niettemin op Willem-Alexander afstapte, gaf hij haar een hand 'met afgewend hoofd, terwijl hij doorsprak met iemand anders'.

Ook dat deed mij denken aan die bijeenkomst in het paleis op de Dam, waar ik voorgesteld werd aan de moeder van Willem-Alexander. Ik had mij bij die gelegenheid - het was midden in augustus en de buitentemperatuur was boven de dertig graden - gekleed in een overhemd dat in de Dominicaanse Republiek een chacabana genoemd wordt en in Mexico een guayabera, maar dat in beide landen als formal dresscode geldt. Dat was kennelijk niet naar de zin van de koningin want ik moest met een nauwelijks waarneembare hoofdknik genoegen nemen. Dat gold echter niet voor haar man, Claus van Amsberg, die zwetend en zwaar onder de antidepressiva naast haar stond. Bij het zien van mijn linnen overhemd van het merk Compay Segundo lichtten zijn doffe ogen op. Hij glimlachte en deed een stap naar voren: 'Wat heeft u een kostelijk kledingstuk aan.' Op het moment dat ik hem wilde antwoorden werd ik toegesnauwd door Hare Majesteit: 'Meneer, wilt u doorlopen!'. Ik deinsde achteruit en zag hoe Beatrix haar man, die zich naar mij gewend had, beetpakte en met een krachtig gebaar weer op zijn plaats zette. Mij keurde ze verder geen blik waardig. Ik liep beduusd door.

Mijn Dominicaanse schoonmoeder vertelde mij later dat prins Claus zijn diplomatieke carrière was begonnen op de Duitse ambassade in Santo Domingo. Hij had het daar erg naar zijn zin gehad. Veel van haar Dominicaanse vrienden waren door Claus uitgenodigd voor zijn huwelijk met Beatrix. Mijn chacabana had bij hem betere tijden in herinnering gebracht.

Toen besefte ik wat ik tegen Beatrix had moeten zeggen: 'U behandelt uw man precies op dezelfde wijze als u het Nederlandse volk behandelt.' Maar ja, 'esprit de l'escalier'.

Meindert Fennema is emeritus hoogleraar politieke theorie. Hij schrijft iedere vrijdag een column voor Volkskrant.nl.

 
Bij het zien van mijn linnen overhemd van het merk Compay Segundo lichtten zijn doffe ogen op. Claus van Amsberg glimlachte en deed een stap naar voren: ‘Wat heeft u een kostelijk kledingstuk aan'
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden