NieuwsSyRI

Fraudeopsporingssysteem SyRI schendt mensenrechten, overheid moet ermee stoppen

De rechter in Den Haag stelt woensdag in een bodemprocedure dat het omstreden fraudebestrijdingssysteem Systeem Risico Indicatie (SyRI) in strijd is met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Het gebrek aan transparantie zou leiden tot ‘onbedoeld stigmatiserende en discriminerende effecten’.

FNV-vicevoorzitter Kitty Jong, auteur Maxim Februari en advocaat Anton Ekker bij aanvang van de uitspraak in zaak tegen Systeem Risico Indicatie (SyRI).Beeld ANP

De overheid moet per direct stoppen met de inzet van het omstreden fraudebestrijdingssysteem SyRI. Het middel is in strijd met het Europees Verdrag voor de Rechten van De Mens. Het systeem waarbij de overheid een groot aantal persoonsgegevens koppelt in een risicomodel, is voor de burger oncontroleerbaar en maakt een ongerechtvaardigde inbreuk op het privéleven.

Dit oordeelt de rechter in Den Haag woensdag in een bodemprocedure die een coalitie van onder meer privacybeschermingsclubs tegen de staat had aangespannen.

SyRI, in 2014 opgenomen in de wet, maakt het mogelijk dat een gemeente in uitgekozen wijken persoonsgegevens koppelt om zo fraude met uitkeringen, toeslagen en belastingen op te sporen. Hiervoor kan een scala aan gegevens worden gebruikt: over arbeid, detentie, belastingen, vastgoedbezit, handel, huisvesting, inburgering, onderwijs en pensioen. En over schulden, uitkeringen, toeslagen, vergunningen en de zorgverzekering. Vervolgens wordt op de databestanden een algoritme losgelaten. Het systeem bepaalt zo welke adressen volgens het gebruikte rekenmodel een verhoogd risico op fraude of misbruik hebben. Gemeenten zetten het vooral in in probleemwijken.

De overheid betoogde dat er niet meer gebeurt dan het koppelen van meerdere gegevensbestanden om onregelmatigheden op te sporen, maar de tegenstanders zien een ernstige bedreiging van de privacy, die in strijd is met de grondrechten. De rechter geeft hen hierin nu gelijk.

‘Flinke tik op de vingers’

‘Een prachtige uitspraak, waarin de overheid een flinke tik op de vingers krijgt’, zegt Tijmen Wisman van het Platform Bescherming Burgerrechten. Dat is een van de eisende partijen met onder meer Privacy First, vakbond FNV, de Landelijke Cliëntenraad voor uitkeringsgerechtigden, schrijver Tommy Wieringa en publicist Maxim Februari.

De rechter verklaarde de laatste drie partijen in dit rijtje niet ontvankelijk. Maar dat mocht de pret niet drukken, in de goed gevulde rechtszaal. ‘Tijd voor een feestje’, klonk het na de duidelijke uitspraak.

De rechter beklemtoont dat zij het met de overheid eens is dat fraude met sociale zekerheid de solidariteit aantast, die bestrijden is de centrale doelstelling van SyRI. Het is mooi dat nieuwe technologieën de overheid meer mogelijkheden geven, om bestanden te koppelen en met algoritmen data te analyseren. 

‘Tijd voor een feestje’, klonk het na de duidelijke uitspraak.Beeld ANP

Stigmatiserend

Het doel van de wetgeving is dus legitiem, vindt de rechter. Maar wat volgens haar niet door de beugel kan, is het gebrek aan transparantie. Op geen enkele manier geeft de overheid inzicht welke persoonsgegevens zij gebruikt en hoe die voor een burger kan leiden tot een zogeheten risicomelding: dat er een verhoogd risico is dat hij frauduleus is. ‘Er kan dus niet worden gecontroleerd op grond waarvan deze conclusie wordt getrokken. En hoe hij zich kan verweren tegen het feit dat tegen hem een risicomelding is gedaan.’

Daardoor ontstaat volgens de rechter het risico dat er ‘onbedoeld stigmatiserende en discriminerende effecten optreden’. Omdat het systeem alleen op probleemwijken wordt losgelaten, ‘bestaat het risico dat onbedoeld verbanden worden gelegd op basis van bijvoorbeeld een migratieachtergrond of een lage sociale status’.

‘Dit is een heel belangrijke erkenning van onze bezwaren, dat dit middel stigmatiserend is voor bepaalde bevolkingsgroepen, zoals mensen met een uitkering of met een migratieachtergrond’, zegt vice-voorzitter Kitty Jong van vakbond FNV. Zij trekt een vergelijking met de toeslagenaffaire, waarbij de belastingdienst onterecht burgers betichtte van fraude. ‘Er wordt met deze uitspraak een halt toegeroepen aan de argwaancultuur van de overheid.’

Geen succes

SyRI is tot nu toe overigens geen succes. Vijf keer hebben gemeenten sinds 2014 ministeriële goedkeuring gekregen voor een dergelijk onderzoek. Maar die gemeenten hebben met de methode niet één fraudegeval opgespoord. Dit kwam onder meer door technische problemen en verkeerd aangeleverde data. Afgelopen zomer stopte Rotterdam met het SyRI-onderzoek in de wijken Bloemhof en Hillesluis vanwege onduidelijkheid of het gewenste onderzoek niet juridisch in strijd is met privacywetten.

Dit schreven we eerder over fraudeopsporingssysteem SyRI

In Rotterdam-Zuid leidde het computersysteem dat inwoners ‘selecteerde’ eerder al voor onrust. Lees hier de reportage terug.

Of het nu gaat over vacatures, toekenning van kredieten of het opsporen van fraude (zoals bij SyRI): slimme software kan het beter dan de mens. Of toch niet? Aangeleerde vooroordelen en een gebrek aan transparantie geven nog al te vaak problemen. Computer says no

Een omstreden systeem waarbij de overheid persoonsgegevens koppelt om fraude met uitkeringen, toeslagen en belastingen op te sporen, blijkt nauwelijks te werken. De kritiek op ‘SyRi’ neemt bovendien toe: ‘Bewoners van zwakke wijken zijn bij voorbaat verdacht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden