Fraudegevoelig

Afgelopen donderdag, op 1 mei, is formeel het Landelijk Orgaan voor Wetenschappelijke Integriteit opgericht. Dat LOWI gaat klachten over wetenschappelijk wangedrag behandelen: wetenschappers die zonder bronvermelding overschrijven, die meetgegevens verzinnen, of onwelgevallige data verdonkeremanen....

Maar het ziet ernaar uit dat het LOWI een van de meest brisante fraudezaken van de laatste jaren aan zijn neus voorbij moet laten gaan. Het reglement treedt pas op 1 mei in werking, dus kunnen pas zaken van ná dat moment aan de orde worden gesteld.

De brisante zaak is de affaire-Jan Vranken: anestesioloog en huidig hoofd van de pijnpoli van het academische ziekenhuis AMC in Amsterdam. Hij werd vorig jaar september, kort voor zijn promotie , zodanig van fraude beticht dat de plechtigheid werd afgeblazen. Vranken was ooit aan de Vrije Universiteit (VU) met dat promotie-onderzoek begonnen. Maar na enkele jaren vertrok hij naar het AMC (Universiteit van Amsterdam) wegens onenigheid met zijn baas in het VU-ziekenhuis, anestesioloog prof. dr. Jaap de Lange.

Dezelfde De Lange trok vier dagen voor de voorgenomen promotie op 11 september aan de bel. Vranken zou 85 patiënten bij wie het nut van pijnstilling via een infuus in het ruggenmerg was onderzocht, uit zijn duim hebben gezogen. Ze strookten niet met gegevens van de huisapotheek.

Zaterdag 26 april meldde NRC Handelsblad dat de Universiteit van Amsterdam had besloten de promotie alsnog door te laten gaan. De AMC-ombudsman had vastgesteld dat in elk geval de 53 AMC-patiënten in de studies en hun medische gegevens echt bestonden, zodat Vranken daarop wat hem betreft een proefschrift mocht baseren.

De Lange reageerde verbijsterd. 'Wat deze promovendus gedaan heeft, is misdadig en kan niet ongestraft blijven', zei hij in de NRC. Hij had zich gewend tot de commissie Wetenschappelijke Integriteit Gezondheidsonderzoek van de artsenorganisatie KNMG. Die wilde er echter niet aan, tenzij het nieuwe LOWI zich niet capabel achtte de zaak te behandelen. Met als complicatie dat dit LOWI pas op 1 mei aan de slag gaat.

Eventueel, zegt secretaris De Hen van het nieuwe fraude-orgaan, is daar wel een mouw aan te passen, mits alle betrokkenen zoiets zouden vragen. De kans daarop lijkt echter klein. Het AMC vindt dat de VU te laks met de zaak omgaat. Eigen intern onderzoek is niet gedaan.

De Lange zou bovendien weigeren patiëntengegevens aan de AMC-ombudsman te overhandigen die nodig zijn om de VU-informatie te beoordelen. De Lange wilde voor dit laatste de exacte nummers van de betreffende patiënten hebben en die had promovendus Vranken niet. Dat was slordig, maar niet alarmerend, vond de AMC-ombudsman. Volgens De Lange had Vranken de nummers niet, omdat de patiënten nooit bestaan hebben.

Een wel erg gemakkelijk standpunt, vindt woordvoerder Johan Kortenray van het AMC. 'Dat Vranken slordig is geweest met zijn patiëntregistratie, staat ook voor ons als een paal boven water. Maar op deze manier wordt hij zonder bewijs zwart gemaakt.'

De zaak-Vranken werd enkele weken geleden aangestipt toen het Amsterdamse universiteitsblad Folia een interview afdrukte met prof. dr. John Overbeke, secretaris van de integriteitscommissie van artsenorganisatie KNMG. Hij vertelde dat hij een zaak had waarin een op fraude betrapte onderzoeker tóch op zijn werk mocht promoveren.

Bij het AMC kwam het verhaal hard aan. Kortenray: 'Het was duidelijk dat hij het over Vranken had, maar kennelijk niet wist dat onze ombudsman inmiddels ons deel van het verhaal had gevrijwaard. We hebben met Overbeke gesproken, excuses geëist en een rectificatie.'

Die rectificatie verscheen een week later in het universiteitsblad, overigens opnieuw zonder de dingen bij de naam te noemen. Kortenray: 'Iemand als Overbeke zou niet op roddels mogen afgaan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden