Fraude-moeheid

Terwijl in Nederland de officiële instanties net goed en wel aan het werk zijn om bedrog in de wetenschap aan te pakken, lijken elders de fraudebestrijders gefrustreerd de handdoek in de ring te gooien....

In de Verenigde Staten heeft de beroepsvereniging van historici AHA zijn leden laten weten geen beschuldigingen van plagiaat of ander wangedrag meer in behandeling te zullen nemen. 'We denken dat het meer zin heeft onderzoeksethiek in de opleidingen te benadrukken dan steeds maar individuele gevallen te onderzoeken', zegt Arnita Jones van de American Historical Association. De AHA heeft net een intern onderzoek naar de effectiviteit van de fraude-onderzoeken afgerond. Sinds de instelling van een fraudemeldpunt in 1996 bestudeerde de associatie elk jaar gemiddeld zo'n tien van de vijftig tot honderd aangiften van plagiaat.

Fraude-inspecteur William J. Cronon van de associatie, tevens hoogleraar aan de universiteit van Wisconsin in Madison, noemt zichzelf daarbij volstrekt machteloos, vooral omdat alle onderzoeken en hun uitkomsten vertrouwelijk blijven. 'Uiteindelijk stuur je twee brieven uit, waarin je je bevindingen neerlegt: een naar de beschuldigde en een naar de beschuldigende partij. Dat is het. Sancties kunnen wij niet opleggen, dat is aan de betrokkenen.'

In Nederland is sinds december vorig jaar de commissie WIG ingesteld, door artsenclub KNMG, wetenschapsfinanciers KNAW en NWO, farmaceutische en tandheelkundige beroepsverenigingen en de redacties van medische tijdschriften. Sinds 1 mei is er bovendien het landelijk beroepsorgaan LOWI van - opnieuw - KNAW en NWO en de universiteiten, dat procedures bij fraudemeldingen bewaakt.

Twee organen die zich weliswaar over wetenschappelijk wangedrag kunnen buigen, maar geen sancties kunnen opleggen. Frustrerend? Mogelijk, zegt voorzitter prof. dr. John Overbeke van de commissie Wetenschappelijke Integriteit Gezondheidsonderzoek, tevens uitvoerend hoofdredacteur van het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, NTvG.

'Wij gaan er vanuit dat college's van bestuur en decanen onze bevindingen serieus gaan nemen. En in het uiterste geval moet de gedupeerde, wie het ook is, maar aangifte doen. Bij de inspectie. Of zelfs justitie. Eventueel kan de commissie daar als getuige optreden. In het alleruiterste doen we zelf aangifte. Gewoon als Nederlandse burgers.'

Eén van de frustrerende factoren bij fraude-onderzoek, zegt de Amerikaanse historicus en waakhond William J. Cronon van AHA, is dat er hooguit anoniem over gepubliceerd kan worden. Dat maakt de afschrikwekkende werking een stuk kleiner, schat hij.

Overbekes commissie WIG gaat eens in het jaar over behandelde zaken rapporteren in Overbekes prominente weekblad NTvG, eveneens geanonimiseerd. Effectief zat, denkt de hoofdredacteur. 'Het volstaat al dat men weet dat er serieus op wordt opgelet, denk ik.'

Bovendien zijn er andere methodes. De recente zaak rond het hoofd van de pijnpoli van het AMC, Jan Vranken, kwam aan het rollen na een interview met Overbeke in het Amsterdamse universiteitsblad Folia. Hij beschreef zonder namen en rugnummers hoe een promovendus patiënten verzonnen leek te hebben, hoe diens promotie op het laatste moment was afgeblazen en hoe de betrokken universiteiten er halfslachtig mee omsprongen.

Overbeke: 'De naam Vranken kwam pas in het nieuws nadat het AMC een rectificatie eiste en kreeg. Dat maakte de pers wakker.'

Geen opzetje van Overbeke zelf? 'Misschien. Waar het me om gaat is dat hier nog eens blijkt dat instellingen snel neiging hebben eigen mensen de hand boven het hoofd te houden. Hoe onterecht ook.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden