Fransen werden compleet overvallen door hittegolf

In een lange, sombere gang van het bejaardentehuis van Nanterre zit de 82-jarige Yvonne ('mijn achternaam doet er niet toe') met een stapeltje brieven aan een verveloos tafeltje....

Van onze correspondent Fokke Obbema

Ook haar heldere blik valt op. Om haar heen zitten oude mannen en vrouwen met gebogen hoofd of met hun ogen dicht - overlevenden van de hittegolf die in de regio-Parijs duizenden de dood heeft ingejaagd. Ze wachten alsnog op hun einde.

Anders dan haar medebewoners ('ik ken ze nauwelijks'), heeft Yvonne een duidelijk verhaal over wat er mis is in Frankrijk. Behalve aan de hitte zijn haar generatiegenoten aan hun sociaal isolement bezweken, stelt ze. Dat is een gevolg van de moderne tijd. 'Mensen zijn tegenwoordig rijker, maar hebben ook meer problemen. Wij konden vroeger veel minder dingen doen, maar hadden daardoor ook minder zorgen.'

Drie van haar kinderen zijn overleden, twee wonen in het buitenland. Haar zesde kind en diens kleinzoon hebben haar deze zomer opgezocht.

Verwijten aan de volgende generaties maakt zij niet. 'Natuurlijk willen ze rust na een jaar hard werken, dat begrijp ik heel goed. Vroeger werkten we ook wel hard, maar het werk was eenvoudiger en we leefden veel rustiger. Nu worden de mensen geheel door hun werk in beslag genomen en moeten ze ook nog van alles. Ze zijn daardoor veel afstandelijker en hebben minder tijd voor hun omgeving. Niet alleen voor hun familie, maar ook voor hun buren.'

Maar de 82-jarige heeft ook een veel simpeler verklaring voor alle hittedoden: de hitte zelf, die ook 's nachts voortduurde. Op sommige dagen bleef het 24 uur lang 38 graden of meer. 'Ik had dat nog nooit zo meegemaakt. We waren er totaal niet op voorbereid.'

Dat gebrek aan voorbereiding is een sleutelfactor, zo blijkt uit het maandag verschenen eerste onderzoeksrapport over de hittegolf. De drie medici die het rapport in opdracht van de regering schreven, concluderen dat Frankrijk zich nooit om het verschijnsel druk heeft gemaakt - het land beschouwde zich met een gematigd klimaat gezegend.

Dat is een groot verschil met een land als Spanje, waar het aantal hittedoden bij dezelfde temperaturen aanzienlijk lager uitviel: nog geen honderdvijftig doden volgens de Spaanse regering, hooguit tweeduizend volgens de Spaanse pers. Met tenminste 11.435 extra doden staat Frankrijk er hoe dan ook veel slechter voor. 's Lands grootste begrafenisondernemer kwam gisteren zelfs met een schatting van 15 duizend.

'Wij zijn veel meer gewend om de hitte te bestrijden dan de Fransen', stelt een Spaanse diplomaat in Parijs. Hij wijst erop dat de bejaardentehuizen en ziekenhuizen in Spanje allemaal met airconditioning zijn uitgerust.

In de Franse instellingen ontbreekt die voorziening, die de 'beste beschermingsfactor' biedt, aldus het onderzoeksrapport. Ook is er een groot verschil tussen Franse en Spaanse woningen. 'Hier zijn de huizen erop ingesteld om de warmte vast te houden - mensen leggen bijvoorbeeld tapijt op de vloer. In Spanje is het juist andersom. We hebben geen tapijt, maar tegels op de vloer', aldus de diplomaat.

Die culturele verschillen komen niet aan de orde in het onderzoeksrapport. Daarin ligt de nadruk op de wanordelijke hulpverlening. Terwijl brandweerlieden en ambulancepersoneel tot aan de uitputtingsgrens doorwerkten om aan noodkreten gehoor te geven, bleken boven hen allerlei ambtelijke diensten niet in staat met elkaar te communiceren. Dus duurde het lang voordat de omvang van de ramp duidelijk werd en premier Raffarin het nationale noodplan afkondigde, waarbij alle verloven werden ingetrokken.

Hoe traag de gezondheidsbureaucratie werkt, ondervond Jean-Paul Salmon aan den lijve op de werkvloer. Als directeur van twee bejaardentehuizen, waarvan een met een grote ziekenafdeling, trachtte hij in augustus de hitte het hoofd te bieden.

In totaal vielen er in zijn beide tehuizen zeven doden; hij is niet ontevreden. 'Op een totaal van 170 bewoners vind ik dat weinig. Bij een collega hier in de buurt vielen zeventien doden. Hij heeft een nieuw gebouw met bovenop een glazen koepel, die als een serre heeft gewerkt. Wij hebben eigenlijk geluk gehad met ons oude gebouw.'

In de gemeenschappelijke ruimte van bejaardentehuis Tabanou in de Parijse voorstad L'Hay-les-Roses blikt de 58-jarige directeur terug, af en toe zijn verhaal onderbrekend om een voorbijschuifelende bewoner te begroeten. Met fysiek geweld wist hij begin augustus bij de elektronicawinkel Darty de laatste zes ventilatoren aan te schaffen. Ook slaagde hij erin vervanging te regelen voor het personeel dat op vakantie was.

Via connecties bij een ziekenhuis kon hij aan infuzen komen om uitdroging te bestrijden. 'Het is een geluk dat ik die maatregelen heb kunnen nemen, anders waren er zeker meer slachtoffers gevallen.'

Enige steun van de autoriteiten heeft hij niet ontvangen. Salmon toont een brief van 8 augustus, waarin het ministerie van Volksgezondheid hem aanraadt allerlei maatregelen te nemen. 'Maar die brief heb ik pas op 12 augustus gekregen. Vier dagen verschil! Dat komt door de trage bureaucratie in ons land. Zo'n brief gaat eerst naar de regio, dan naar het departement en komt dan pas bij instellingen terecht.'

De vakbonden hebben al geroepen dat de hittecrisis aantoont dat er meer personeel moet komen. Directeur Salmon gelooft daar niet in, net zomin als hij van plan is de regering-Raffarin de schuld te geven.

'Ik zie deze crisis primair als een probleem van ons, de professionals in de zorg. Het is niet zo dat we onvoldoende middelen hebben; in de veertig ziekenhuizen van de regio-Parijs werken 90 duizend mensen. Maar we moeten de bestaande middelen wel op de juiste manier aanwenden.'

Een eerste praktische stap is dat werknemers voortaan moeten aangeven hoe zij op vakantie kunnen worden bereikt. 'In geval van een noodsituatie moeten we iedereen kunnen mobiliseren.' Voor alleenwonende ouderen moeten er volgens hem in iedere wijk 'wakers' komen, die af en toe een bezoek afleggen. 'Dat systeem bestaat nu al her en der, maar niet overal. En het werkt vooral nog niet tijdens de zomer.'

Een van hen is de 85-jarige mevrouw Laurent, die de bezoeker aan haar tehuis bij de arm grijpt. De directeur is 'erg aardig', zegt ze op vertrouwelijke toon. Maar verder mag het leven wel voorbij zijn. 'Ik ben nooit gelukkig geweest', zegt ze zacht.

Langzaam schuifelen we naar de lift. Daarop hangt nog altijd de handgeschreven oproep: 'Vergeet met deze hitte niet te drinken'. Daarnaast staat een glas limonade getekend. En een lachend zonnetje.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden