Frankrijk zoekt linkse intellectuelen à la Sartre

'Zijn er nog linkse intellectuelen?', vroeg Le Monde zich afgelopen weekeinde bijna vertwijfeld af. Frankrijk wordt getroffen door een tsunami aan rechtse intellectuelen, als we linkse dagbladen als Le Monde en Libération moeten geloven.

Beeld AP

Het maatschappelijk debat wordt geheel gedomineerd door 'neoconservatieven' als de filosoof Alain Finkielkraut, de tv-polemist Eric Zemmour en de romancier Michel Houellebecq, die fulmineren tegen islam, immigratie en de teloorgang van de Franse identiteit. Waar is de hedendaagse Jean-Paul Sartre, die op een ton klom om de arbeiders van Renault tot revolutie te manen?

Le Monde en Libération gingen actief op zoek naar links tegenwicht, maar presenteerden slechts denkers op leeftijd (de 78-jarige communist Alain Badiou) of relatief onbekende academici wier voorzichtige standpunten ('we moeten de dreiging van de islam niet overdrijven') nogal kruimelig afsteken bij de apocalyptische vergezichten van Zemmour in zijn bestseller Le Suicide Français.

Beeld Getty Images

De jongste klap in de slag om de publieke opinie werd uitgedeeld door de filosoof Michel Onfray. 'Het Franse volk wordt geminacht', zei hij in de rechtse krant Le Figaro. 'Buitenlandse vluchtelingen worden ontvangen met televisiehoogmissen van broederschap. Als een failliete boer, een langdurig werkloze of een caissière met het minimumloon vervolgens denkt 'wat wordt er voor mij gedaan?', zie ik daar slechts lijden in, geen xenofobie.'

Libération reageerde op het interviewtje met een felle repliek van vier pagina's: Onfray zou het Front National in de kaart spelen. Volgens het weekblad Marianne zou Onfray 'intellectueel levend verbrand' zijn door Libération. Het naar links neigende tijdschrift organiseerde dinsdagavond een steunbijeenkomst voor Onfray, met als thema 'kan men in Frankrijk nog debatteren?'

Weldenkende elite

De toeschouwers in het afgeladen Maison de la Mutualité in Parijs verheugden zich duidelijk op een avondje afrekenen met de bien-pensants, de weldenkende elite. Hoofdredacteur Laurent Joffrin van Libération werd met veel genoegen weggehoond. Toch is 'verrechtsing' een weinig adequate term om de verschuiving in het opinieklimaat te duiden. Aanvallen op islam en immigratie werden met luid applaus begroet, maar dat gold evenzeer voor kritiek op het kapitalisme en het 'liberale' Europa.

Ster van de avond was Natacha Polony, goed voorbeeld van een Franse intellectueel nieuwe stijl. Een 40-jarige vrouw in een leren jack, met een piekerig kort kapsel als een newwavemeisje uit de jaren tachtig. Geen auteur van een moeilijk te doorgronden filosofisch oeuvre, maar een eloquente polemiste die het uitstekend doet op radio en televisie. 'In 2004 schreef een aantal leraren een boek over het toenemend antisemitisme op middelbare scholen. Ze werden als racisten behandeld. Niet lang daarna schoot Mohammed Merah in Toulouse joodse kinderen dood. Hij bleek zich op geen enkele wijze in Franse waarden te herkennen. Dat is ons echec', zei Polony dinsdagavond.

Franse krant le monde Beeld anp

Monoloog

Daarnaast geselde ze Europa. 'Ik word soevereinist genoemd. Daar heb ik helemaal geen bezwaar tegen. Ik geloof in het soevereine volk. Het is de essentie van de Franse Revolutie.' Evenmin als Michel Onfray of Eric Zemmour gelooft ze dat de globalisering Frankrijk tot hervormen dwingt. Het Franse sociale model kan best worden gehandhaafd, als de politieke elite dat maar zou willen. De Franse identiteit wordt niet alleen bedreigd door de islam, maar ook door het Angelsaksische liberalisme. Die combinatie van cultureel nationalisme en anti-liberalisme is karakteristiek voor veel Franse denkers.

Sartre en zijn medestanders verheerlijkten het proletariaat, Zemmour of Polony 'het volk'. Ook gebleven is de voorliefde voor grote woorden. Toen premier Juppé in 1995 de pensioenleeftijd wilde verhogen, sprak de linkse socioloog Pierre Bourdieu over een 'verwoesting van de beschaving', zoals Zemmour tegenwoordig een 'nationale zelfmoord' ontwaart. Zo lijkt de Franse intellectueel een megafoon van de tijdgeest: links in de Koude Oorlog, bezorgd om de nationale identiteit in de 21ste eeuw.

De Franse intellectueel houdt ook erg van zijn eigen stem. In het Maison de la Mutualité hielden tien sprekers een uitvoerige monoloog, waardoor nauwelijks tijd overbleef voor vragen uit de zaal. Zo kende de avond 'Kan men in Frankrijk nog debatteren?' een ironisch einde: boze toeschouwers kregen te horen dat ze hun mond moesten houden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.