Frankrijk weer de straat op: wat kan Macron leren van Thatcher en Schröder?

In zijn hervormingszin staat de Franse president Macron voor een cruciale krachtmeting. De vakcentrale CGT gaat de straat op.

Escalatie van een protest tegen de hervorming van de arbeidsmarkt in Frankrijk in 2016 Beeld afp

De nieuwe hogesnelheidslijn van Parijs naar Rennes werd op 1 juli ingewijd met een feestelijke rit in aanwezigheid van Emmanuel Macron. Aan boord van de TGV sprak de president met een delegatie van cheminots, spoorwegarbeiders. Op hoffelijke wijze bracht hij slecht nieuws. Ze moesten niet denken dat ze hun gunstige pensioenregeling - het rijdend personeel stopt met 52 jaar - konden behouden.

Emmanuel Macron wil Frankrijk hervormen, zelfs als hij daarvoor de strijd met de machtige spoorwegbonden moet aangaan. 'Macron is klaar voor zijn Thatcher-moment', zei de liberale intellectueel en zakenman Mathieu Laine. 'Zoals er in Duitsland een Schröder-moment was, kan er in Frankrijk een Macron-moment zijn', schreef vorige week Le Monde.

Vandaag wacht zijn eerste confrontatie met de straat. De grote vakcentrale CGT, voortgekomen uit het communisme, staakt en demonstreert tegen de hervorming van de Arbeidswet. Het is een cruciale test, zowel voor Macron als voor de oppositie.

Frankrijk wordt vaak beschouwd als een land dat niet te hervormen valt. Maar ook Margaret Thatcher leek in 1979 voor een onmogelijke taak te staan, toen ze een verstard land overnam waarin de positie van de vakbonden onaantastbaar leek. Legendarisch was de Winter of Discontent van 1978-'79, toen in Liverpool zelfs de doodgravers staakten en de lijken werden opgestapeld in een verlaten fabriek die de gemeente als opslag had gehuurd. Maar na elf jaar Thatcher was er van de macht van de bonden weinig over. Hoe hervorm je een land? Natuurlijk is Frankrijk in 2017 een heel ander land dan Groot-Brittannië in 1979 of Duitsland in 2003, maar wat kan Macron leren van hervormers als Thatcher en de Duitse bondskanselier Gerhard Schröder?

Macron Beeld AFP

Durf impopulair te zijn

De populariteit van Macron daalt in recordtempo, berichtten de Franse media de afgelopen weken op nerveuze crisistoon. 'Maar dat is absoluut normaal. De wittebroodsweken zijn voorbij. Zodra een president concrete maatregelen neemt, daalt zijn populariteit', zegt politicoloog Benjamin Leruth, Frankrijkexpert aan de universiteit van Canberra, die lange tijd in Engeland werkte.

In 1980 had nog maar 23 procent van de Britten vertrouwen in Thatcher, mede doordat de werkloosheid onder haar bewind aanvankelijk alleen maar steeg. Zelfs vanuit haar eigen Conservatieven werd aangedrongen op een politieke U-bocht, waarop zij de beroemde woorden sprak: 'You may turn if you want. The lady is not for turning.' De ommekeer kwam pas met de overwinning in de Falklandoorlog van 1982. Pas na haar herverkiezing in 1983 durfde ze de machtige mijnwerkersbonden aan te pakken.

Hervormen is een va-banque-spel. In 2003 werd Duitsland 'de zieke man van Europa' genoemd, met een werkloosheid van bijna 10 procent. De sociaal-democratische kanselier Schröder besloot alles of niets te spelen met zijn Agenda 2010, die onder meer voorzag in een harde ingreep in de werkloosheidsverzekering en de creatie van 'mini-jobs', deeltijdbanen tegen een laag loon.

Voor Schröder werd het niets. In 2005 verloor hij nipt de verkiezingen van Angela Merkel en zijn SPD werd verzwakt door de opkomst van een concurrent op links, Die Linke. Maar Duitsland hervond zijn positie als trotse industrienatie die zijn BMW's en Audi's over de hele wereld exporteerde. En Angela Merkel profiteerde ervan. 'Zelf had zij zulke hervorming nooit durven doorvoeren', zegt politicoloog Henrik Uterwedde van het Deutsch-Französiches Institut in Ludwigsburg. 'Schröder heeft het vuile werk voor haar opgeknapt.'

Thatcher Beeld reuters

Creëer een psychologische schok

Economen debatteren nog steeds over de vraag hoe belangrijk de hervormingen van Schröder zijn geweest. Raakte de Duitse economie op stoom door zijn Agenda 2010, of door loonmatiging, of de goedkope euro? 'Maar er is zeker een Schröder-effect geweest. Ook in psychologische zin', zegt Uterwedde. 'Mensen zeiden tegen elkaar: kijk, het lijk beweegt. Duitsland kan wel veranderen.'

Macron staat een soortgelijk scenario voor ogen. De psychologische schok van snelle hervormingen moet het vertrouwen van ondernemers en investeerders winnen, waardoor de economie groeit en de werkloosheid daalt. Bij de verkiezingen van 2022 kan Macron de politieke winst incasseren.

Denk aan de zwakkeren

Dit is ongetwijfeld het moeilijkste punt, zeker in Frankrijk. Thatcher kwam aan het bewind in 1979, Schröder in 1998. Ze beschouwden de sociale nadelen van hun hervormingen als de onvermijdelijke prijs voor economische groei. Maar Macron werd gekozen in 2017, toen 'de verliezers van de globalisering' de gevestigde partijen de stuipen op het lijf hadden gejaagd met de Brexit en de zege van Trump.

Voor veel Europeanen is alleen al het woord 'hervormen' een eufemisme geworden voor bezuinigingen en sociale afbraak. Toch geeft niet - of veel minder - hervormen evenmin florissante resultaten, zoals Frankrijk laat zien. De werkloosheid bedraagt er 9,6 procent, bijna twee keer zo veel als in het 'neoliberale' Noord-Europa. Ook het Franse sociale model met zijn hoge staatsuitgaven wist het populisme niet buiten de deur te houden, getuige de 33 procent die Marine Le Pen haalde bij de presidentsverkiezingen.

De vakcentrale CGT heeft deze zomer artikelen verspreid waarin Duitsland als een 'sociale hel' wordt afgeschilderd, waar werknemers worden afgescheept met 'mini-jobs' en bejaarden lege flessen moeten verzamelen om hun karige pensioen aan te vullen met statiegeld. Volgens cijfers van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) valt dat nogal mee. De inkomensongelijkheid zou in Duitsland zelfs iets lager zijn dan in Frankrijk. De armoede is wel hoger: 9,5 procent van de Duitsers leeft in relatieve armoede, tegenover 8,2 procent van de Fransen. Het Verenigd Koninkrijk scoort op alle fronten slechter, met een armoede van 10,9 procent.

De hervormingen van Macron

- Hervorming Arbeidsrecht moet arbeidsmarkt flexibeler maken
- Universele werkloosheidsverzekering, ook voor freelancers en ondernemers
- Uniforme pensioenregeling, moet een einde maken aan vroegpensioen bij spoorwegen, metro en andere bedrijven
- Versterking beroepsonderwijs en leerlingwezen
- Lastenverlichting bedrijfsleven
- Afschaffen belasting op grote vermogens die volgens Macron slechts tot kapitaalvlucht leidt

Macron is zich bewust van de schaduwzijden van het liberalisme. 'Thatcher was een van de sleutelfiguren van het neoliberalisme, Macron is een sociaal-liberaal', zegt Benjamin Leruth. 'Macron wil lang niet zo hard ingrijpen als Schröder', zegt Henrik Uterwedde. Beide politicologen wijzen op de sociale maatregelen die de Franse president heeft voorgesteld. Zo wil hij het beroepsonderwijs sterk verbeteren, juist om lageropgeleiden betere kansen te geven. In achterstandswijken wordt het aantal leerlingen in de eerste klas van het basisonderwijs gehalveerd.

Niettemin gaapt een mentale kloof tussen Macron en een groot deel van de Franse bevolking. De baan voor het leven bestaat niet meer, hield hij de spoorwegarbeiders in de TGV voor. In een moderne economie zullen werknemers regelmatig van werkgever of zelfs van beroep wisselen. Bescherming betekent goed onderwijs en een goede begeleiding bij het vinden van nieuw werk, wellicht als freelancer of ondernemer. Daarom wil Macron een universele werkloosheidsverzekering die ook voor zelfstandigen geldt. Het discours van Macron is rationeel en wordt door menig econoom gesteund, maar veel burgers hunkeren juist naar geborgenheid en collectieve beschutting, niet naar een individueel traject dat werknemers op zichzelf terugwerpt.

Schröder Beeld AFP

Streef naar grandeur

Een hoge werkloosheid is niet alleen ellendig voor de werklozen, zij berooft een land van zijn energie en zelfvertrouwen. Thatcher en Schröder brachten nieuwe dynamiek in een vermoeid land. Daardoor heeft hun erfenis nooit serieus ter discussie gestaan.

Dat is ook de weg die Macron wil gaan. 'De Fransen verafschuwen hervormingen', zei de president. 'Daarom moeten we de Franse samenleving diepgaand transformeren, zodat Frankrijk zijn bestemming hervindt, Europa naar nieuwe projecten voert, het universalisme uitdraagt. Dat is een strijd die de Fransen doet dromen.'

De strijd tegen de werkloosheid is een strijd vóór de Franse grandeur. Die strijd kan Macron winnen, denkt politicoloog Uterwedde: 'Over de Franse economie wordt vaak laatdunkend gesproken, maar zij heeft een groot potentieel. Er worden bijvoorbeeld heel veel start-ups opgericht. Die bedrijven krijgen vervolgens te maken met hoge lasten en een loodzware bureaucratie. Als Macron dat kan verhelpen, kan hij een enorme energie vrijmaken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden