Frankrijk is terug van weggeweest op het Europese toneel

In de Griekse mythologie werd de jonge vrouw Europa geschaakt door Zeus, die voor de gelegenheid de gedaante van een witte stier had aangenomen. Heeft de Griekse oppergod zich anno 2017 getransformeerd in een begaafde 39-jarige Fransman om Europa, inmiddels een stukje ouder geworden, opnieuw in te palmen?

Laten we eerst even een kleine vier maanden teruggaan in de tijd. Het Europese landschap lag er toen tamelijk troosteloos bij. Half Nederland beefde bij de gedachte dat de PVV de grootste partij van het land zou worden. In Berlijn zetelde een schijnbaar uitgebluste Angela Merkel. Aan haar linkerzijde diende zich een serieuze uitdager aan in de persoon van de nieuwe SPD-leider Martin Schulz, ter rechterzijde leek Alternative für Deutschland een geduchte bedreiging te worden.

In Parijs was François Hollande nog amechtiger uitgeregeerd dan in 2016 al kon worden geconstateerd. In de aanloop naar de presidentsverkiezingen ontvouwde zich een waar horrorscenario, namelijk dat de extreem-rechtse Marine Le Pen en de extreem-linkse Jean-Luc Mélenchon in de eerste ronde de meeste stemmen zouden vergaren, zodat de eindstrijd tussen deze twee zou gaan.

Italië was de klap van de nederlaag van Matteo Renzi nog niet te boven. Polen en Hongarije lagen in de clinch met Brussel. Eigenlijk maakte Groot-Brittannië als vertrekkend lid van de Europese Unie nog de veerkrachtigste indruk. Weliswaar had het Brexit-referendum een diepe verdeeldheid aan het licht gebracht, maar zelfs een deel van het Remain-kamp kon een heimelijk plezier in de onversaagdheid van de keuze niet onderdrukken. Theresa May leek de juiste politicus om leiding te geven aan een ordentelijke transitie.

Vier maanden later zijn de bordjes verhangen. En niet zo'n beetje ook. Groot-Brittannië verkeert in grote verwarring. De verkiezingen hebben een politieke patstelling opgeleverd. May heeft haar gezag verloren en regeert met gebonden handen verder.

Merkel heeft in drie opeenvolgende deelstaatverkiezingen gezegevierd, Schulz oogt toch meer als een man van het verleden dan als de wegbereider van de toekomst. En wat het belangrijkste is: Frankrijk is terug van weggeweest op het Europese toneel. Met dank aan de uitzonderlijke persoonlijkheid van Emmanuel Macron, die de onvrede met de gevestigde orde heeft weten te kanaliseren in een links-liberale hervormingsagenda en tegelijk appelleert aan het aloude Franse verlangen naar royale staatsmacht. In een mooie bijdrage aan de bundel De vleugels van de adelaar kenschetst Luuk van Middelaar Frankrijk als het land van de 'gebeurtenissenpolitiek'. Politici moeten ook acteurs zijn en de president is de 'opperacteur'. Alleen al uit de wijze waarop hij zijn ontmoeting met Donald Trump regisseerde, blijkt dat Macron zich terdege bewust is van de theatrale eisen die zijn functie stelt.

Met Macron in het Élysée heeft Merkel ineens weer een Europese partner van formaat, die ze, zeker nu Groot-Brittannië wegvalt, zo graag aan haar zijde heeft. Want het Duitsland van Merkel is en blijft een reluctant hegemon, niet echt bereid om het leiderschap in Europa op eigen kracht te vervullen.

Herstel van de Duits-Franse as betekent dat de Europese integratie een nieuwe impuls zal krijgen. Meer in het bijzonder dat Franse belangen en zienswijzen zich weer sterker zullen doen gelden. Dus: een grotere rol voor de Europese Raad (regeringsleiders), ruimhartiger steun voor de zwakkere Zuid-Europese economieën en een harde opstelling bij de Brexit-onderhandelingen (want Le Pen mag niet in de kaart worden gespeeld). Of we het nu leuk vinden of niet, een kleinere speler als Nederland zal zich hierop moeten instellen.

Den Haag heeft de afgelopen jaren kunnen profiteren van een gunstige internationale configuratie. Dankzij het Franse absenteïsme en oplaaiende anti-Duitse sentimenten in Polen was Nederland een tamelijk belangrijke partner voor Berlijn, wat werd geschraagd door de goede persoonlijke relatie tussen de twee regeringsleiders. Tegelijk was er de Britse rugdekking tegen Brusselse opdringerigheid.

Maar de Britten zijn uit beeld en met het Franse politieke reveil zal Nederland zeer alert moeten opereren om een stem van betekenis te blijven in het Europese koor. Extra complicatie: de Atlantische alliantie, nog een pijler van de Nederlandse buitenlandse politiek, staat hevig op de tocht sinds president Trump de toon aangeeft.

Misschien dat de mannen van het motorblok enige gedachten aan deze problematiek kunnen wijden tijdens het Haagse formatiegeknutsel?

Paul Brill is buitenlandcommentator van de Volkskrant. Hij heeft hier een wisselcolumn met Jonathan Holslag. Reageren? p.brill@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden