'Frankrijk is in politiek opzicht een instabiel land'

J72 - nog 72 dagen voor de eerste ronde van de Franse presidentsverkiezingen. Alain Duhamel, al een halve eeuw een van de best ingevoerde commentatoren, geeft de tussenstanden en legt uit hoe het zit.

'Ik wilde altijd politiek journalist worden, om precies te zijn politiek commentator. Die roeping kwam in januari 1956. Ik was vijftien jaar, en volgde in alle onschuld en opwinding de campagne van Pierre Mendès France aan het hoofd van het Front Républicain.'

Zo begint het voorwoord van de bundel met vijftig portretten (Portraits Souvenirs), verschenen ter gelegenheid van het vijftigjarig jubileum van Alain Duhamel (71). Hij is in Frankrijk zo goed als onvermijdelijk. Duhamel houdt elke ochtend een radiopraatje op RTL, schrijft wekelijks een column in Libération en verschijnt vaak op televisie, ook voor presidentiële interviews. Het bijzondere: in het door en door verpolitiekte Frankrijk blijft hij onbevangen en niet op één partij vast te pinnen.

In de salon van zijn statige appartement, niet ver van het Jardin du Luxembourg waar de Franse Senaat is gevestigd, staat een twintigtal soldaten van een voet hoog, allemaal in historisch uniform. 'Door de jaren heen van mijn vrouw gekregen', vertelt hij. 'Een voor elk boek dat ik schreef.' Hij pakt er een van een hoektafeltje. 'Een Poolse officier. Zoals mijn grootvader, en veel telgen van de Franse bourgeoisie.'

Duhamel spreekt over politiek zoals een criticus over een voorstelling; zijn analyse leidt altijd tot een oordeel. 'Alain Juppé was technisch goed, had op een aantal punten het gelijk aan zijn kant', zegt hij dan, terugblikkend op een tv-debat. 'Maar François Hollande won omdat hij een nieuw project verdedigde, en niet de balans van vijf jaar regeren hoefde op te maken.'

Gaat Hollande de nieuwe president worden?

'Hij verkeert nu in de fase die Sarkozy in januari 2007 meemaakte. De dynamiek zit aan zijn kant, hij bepaalt het ritme. Rationeel gezien staat hij er goed voor. Maar Sarkozy is een sterk campagnevoerder. Hollande hanteert de logica van de hoop, Sarkozy die van de energie. Waarvoor kiezen de Fransen? Hoop is sympathieker dan energie. Maar Sarkozy zal zeggen dat moed vereist is om de besluiten te nemen die Frankrijk weer concurrerend moeten maken.'

U schrijft dat Sarkozy absurd heftige sentimenten oproept, bij de media en de kiezers. Hoe komt dat?

'Deze week nog stonden er zowel in de International Herald Tribune als in The Guardian beschouwingen over zijn stijl, die ook in het buitenland afkeer wekt. Fransen zijn snobistisch als het om stijl gaat en gepassioneerd door politiek. Ze willen een indrukwekkende president, zoals Mitterrand. In 1914 waren we de enige republiek in West-Europa, maar we zijn monarchistischer dan de meeste koninkrijken. Sarkozy praat soms als een adolescent, en lijkt zich niet te beheersen. Hij schokt met zijn extroverte gedrag, zijn provocaties; zijn charisma en energie heffen dat niet op.'

Toch werd hij met dezelfde stijl in 2007 ruim gekozen.

'Zijn campagne was gebaseerd op groei en voorspoed. Hij beloofde minder werkloosheid, meer koopkracht. Het omgekeerde gebeurde en dat wordt hem aangerekend. Ik vind zijn reactie op de crisis overwegend beter dan die van veel andere staatshoofden. Fransen hebben de crisis onderschat, maar ook onderschat wat hij heeft gedaan om die te bestrijden. Hij kreeg nooit de kans zich te vestigen als president; Lehman Brothers viel in augustus 2007, drie maanden na zijn aantreden, en daarmee begon de crisis. In Europa vervult hij de rol van aanjager, een draufgänger met snelle reflexen.'

Waarom wacht hij zo lang met zich kandidaat te stellen?

'Hij denkt er baat bij te hebben lang buitenspel te blijven, en zegt tot het einde president te willen blijven. Ik heb hem gewaarschuwd dat het onverstandig is zo lang te wachten. Vanaf 16 maart zijn de media verplicht iedere kandidaat evenveel aandacht te geven. Voordien moet hij dus zijn kans grijpen. Hij heeft vier punten achterstand op Hollande in de eerste ronde, en tien in de tweede ronde. Zo'n achterstand is nog nooit ingelopen. Maar bij hem gaat alles anders. Zelfs het feit dat sinds de crisis alle zittende Europese regeringen werden weggestemd, ziet hij als een aanmoediging.'

U prijst in uw boek zowel premier Fillon als minister Juppé. Zouden zij geschikte kandidaten zijn?

'Vooral Juppé acht ik hoog. Hij is rigoureus en strak in de leer. Fillon is competent, prettig, redelijk, maar intellectueel zijn mindere. Bij hem herken ik geen presidentiële status, daarvoor bleef hij ook te veel in de schaduw van Sarkozy. Beiden zijn diens mindere in het campagnevoeren. Terwijl je bij zo'n achterstand uitzonderlijk goed moet zijn.'

Frankrijk is traditioneel verdeeld in een links en rechts kamp. Kan dat door de crisis opzij worden geschoven?

'François Bayrou van de MoDem zegt het beste van links en rechts te willen. Ik geloof daar niet in. Een nationale regering is voor tijden van oorlog, en niet voor een crisis. De afstand tussen de kampen is groot, en gaat alleen nog maar toenemen. Overal elders zie je coalities, in Frankrijk lukt dat niet. Ook de linkse ministers waarmee Sarkozy zijn regeerperiode begon, waren individuen, buitgemaakt op het andere kamp.

'Bayrou zal de tweede ronde niet halen, maar krijgt wel een beslissende rol. Anders dan in 2007 wil hij zijn voorkeur uitspreken voor een van de kandidaten. Hij was eerst heel kritisch op Sarkozy, maar haalt nu vaker uit naar links. Als hij denkt dat Sarkozy een kans maakt, kan zijn steun die kant opgaan.'

Politiek is in Frankrijk een beroep voor het leven. Wat vindt u daarvan?

'Je komt hier vijftien jaar later dan elders in aanmerking voor hoge functies. Een eerste minister van veertig jaar is zeldzaam. Datzelfde geldt voor het bedrijfsleven. Wie een hoog niveau haalt, blijft daar vaak tot zijn dood. Sinds de Vijfde Republiek, door De Gaulle begonnen, heeft het staatsbestel een militair stempel. De uitvoerende macht is het sterkst: de president heeft meer macht dan het parlement, de burgemeester meer dan de gemeenteraad. Waar andere regeringsleiders eerst moeten overleggen, kan de Franse president in de Europese Raad zeggen: dat heb ik zo besloten. Dat is praktisch, maar minder democratisch.'

Was het daarom zo schokkend dat Sarkozy vrijuit sprak over een leven na de politiek?

'Hij provoceert graag en speelt altijd met de kaarten op tafel. Hij zegt wat hij denkt, wat ongebruikelijk is in de politiek. En hij liegt niet. Vaak vertelde hij me wat hij ging doen, en dat gebeurde dan later ook.'

Kan Dominique de Villepin nog een rol van betekenis krijgen?

'Een politicus is voor mij iemand die verkozen is en die een rol speelt binnen een politieke partij. Villepin is geen politicus, maar een type - pittoresk, interessant, verontrustend wat mij betreft. Hij heeft een soort club, maar met amper leden.'

U bent bevriend met sommige politici. Hoe lastig is dat?

'Vriendschappen horen er in dit métier niet bij, maar komen desondanks voor. En sympathie is vaak wederzijds. De vraag is hoe daarmee om te gaan. Ik heb drie vuistregels. Om te beginnen wordt het gemakkelijker naarmate je ouder wordt. Je wordt immers ook onafhankelijker: wil ik morgen stoppen, dan kan dat.

'Dan: vriendschap werkt beter als je verschillende politieke opvattingen hebt, zoals Mitterrand en ik. En tenslotte: juist tegenover die vrienden stel ik me als interviewer vaak het hardst en meest veeleisend op.'

'Sarkozy ken ik heel goed, al lang. We spreken elkaar vaak over de telefoon. Hij is met veel mensen familiair, maar niet met mij. En dat is goed. Nooit zei hij iets onaardigs over me, terwijl hij dat over veel anderen wel doet.'

Loopt de kwaliteit van politici terug, zoals Mitterrand al dacht?

'De drie of vier beste mensen uit de politiek als geheel blijven van een zeer goed niveau. Maar neem je de vijftig belangrijkste van beide kampen, dan is het niveau in dertig jaar teruggelopen. Politici zijn minder gecultiveerd, meer gericht op communicatie en minder op nadenken. De Franse traditie was: de besten gaan naar de Grande École, komen in het kabinet van een minister en gaan daarna de politiek in. Nu zit de elite meer in de privésector.

'Dat vormt een vicieuze cirkel met het afnemen van het aanzien van de politiek. De kwaliteit van het debat neemt af, en de Fransen, met hun politieke hartstocht, raken gefrustreerd, en zelfs nostalgisch. In twee eeuwen hebben we vijftien regimes gehad, die meer of minder bloederig eindigden. Frankrijk is in politiek opzicht een instabiel land, waar de mensen altijd naar de bestuurders kijken om hun problemen op te lossen. Elders wordt dat meer gerelativeerd en zoekt iedereen zelf zijn oplossingen.'

Marine Le Pen heeft het talent noch de cultuur of het charisma van haar vader, schrijft u. Toch lopen veel Fransen weg met haar.

'Ze is een zeer geduchte kandidate. Haar vader leunde sterk op de nostalgie, op het verlangen naar 1920, toen Frankrijk het grootste leger had, en massa's koloniën. De dochter wil wat opbouwen. Haar tactiek: links moet winnen, waarna rechts explodeert en zij kan profiteren. Dat is gevaarlijk, want niet ondenkbaar.'

Wat is beter voor de toekomst van Frankrijk, Hollande of Sarkozy als president?

'Als ik dat zeg word ik geschorst', zegt Duhamel grijzend. Hij mocht tijdens de campagne van 2007 niet meer op tv omdat hij zijn afkeer van Ségolène Royal te openlijk beleed. 'Een moderne rechtse regering kan Frankrijk gemakkelijker in beweging brengen dan links, waarvan meer zorg wordt verwacht. Daarmee wil ik niet zeggen dat rechts moet winnen.

'Het kan een venijnige campagne worden. De kiezers zijn ongelukkig en geërgerd. Rechts zal hard toeslaan als het dreigt te verliezen. En verkijk je niet op Hollande. Hij lijkt aardig, prettig, maar heeft tegelijk een soort afgeronde autoriteit. Hij is een strijder, een vechter die agressief kan uithalen en zich optimaal heeft voorbereid.'

1940 Geboren in Caen

1960 Loopt stage bij Le Monde, werkt mee aan een geschiedschrijving van de Franse Communistische Partij

1965 Begint met lesgeven aan Sciences Po, fameuze opleiding politicologie in Parijs. Zal er hoogleraar worden.

1970 Eerste wekelijkse tv-optredens

1974 Eerste radiokroniek, bij Europe 1

1982 Begint met L'Heure de vérité, een tv-uitzending die tot 1993 standhoudt

1999 Begint zijn dagelijkse gesproken commentaar voor RTL-radio

CV Alain Duhamel

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden