Frankrijk: Alsnog scheiding tussen kleding en staat?

Analyse Staat en moskee

Deze week werd het boerkini-verbod vernietigd in Frankrijk. Maar de culturele oorlog om islamitische kleding wordt heftiger.

Protest in Parijs in 2004, toen het hoofddoekje in het Franse onderwijs werd verboden. Beeld ap

'Marianne heeft naakte borsten omdat ze het volk voedt. Ze is niet gesluierd omdat ze vrij is. Dat is de Republiek!', riep een vurige, bezwete, bijna uitzinnige Franse premier Valls deze week op een bijeenkomst van de socialisten. Het nationale symbool van Frankrijk moest Valls' pleidooi voor een boerkini-verbod kracht bijzetten. Marianne zou er niet over peinzen een boerkini te dragen.

Deze week werd het boerkini-verbod vernietigd in Nice en Cannes, de enige plaatsen waar de politie serieus werk maakte van handhaving. Maar de culturele oorlog om islamitische kledingstukken zal voorlopig voortduren. De rechtse oppositie heeft al een wetsvoorstel tegen de boerkini aangekondigd, om het vuurtje op te stoken in de campagne voor de presidentsverkiezingen van 2017. Kandidaat Nicolas Sarkozy wil nog verder gaan: ook aan de universiteit moet de hoofddoek worden verboden. Hij praat zelfs over het uitbannen van hoofddoekjes in het bedrijfsleven. Sarkozy wordt slechts overtroefd door Marine Le Pen, die de islamitische sluier op straat wil verbieden.

Individuele vrijheid

De roep om een radicale uitbreiding van de Franse laïcité zwelt aan. Laïcité is de scheiding van kerk en staat, in 1905 overeengekomen. Sindsdien is de staat strikt neutraal, waardoor ambtenaren geen enkel religieus onderscheidingsteken mogen dragen. Anderzijds erkent de staat de vrijheid van geweten. Burgers zijn vrij hun godsdienst naar eigen inzicht te belijden, mits ze dat maar niet als staatsdienaar doen.

Die individuele vrijheid staat nu onder druk. Politici als Sarkozy en Le Pen streven niet alleen naar een scheiding van kerk en staat, maar ook naar een scheiding van kerk en samenleving, of liever: moskee en samenleving. Hoofddoekjes, boerkini's en andere islamitische klederdracht moet zo veel mogelijk uit de publieke ruimte worden geweerd.

Aan het begin van de 20ste eeuw werd een soortgelijke strijd gevoerd. Radicale voorvechters van de laïcité wilden de zwarte rok van de priester niet meer op straat zien. De verantwoordelijke minister, Aristide Briand, hield het tegen. 'Wij zouden het risico lopen het verwijt van intolerantie te krijgen. Wij zouden ons zelfs blootstellen aan een nog groter gevaar, de ridiculisering, als wij de verplichting zouden opleggen om de coupe van kledingstukken te veranderen in een wet die als doel heeft een regime van vrijheid te installeren.' In 1909 vernietigde de Franse Raad van State, een verordening van een gemeente die het priesters verbood in soutane te lopen, een interessante voorafspiegeling van het boerkini-verbod.

Naarmate de katholieke kerk verzwakte, nam ook de belangstelling voor de laïcité af. Maar met de opmars van de islam is het vraagstuk weer terug. In 2004 werd de werkingssfeer van de laïcité voor het eerst uitgebreid, toen het hoofddoekje in het onderwijs werd verboden. Traditioneel gold het verbod op religieuze tekens alleen voor ambtenaren, niet voor gebruikers van staatsdiensten, zoals schoolkinderen. De maatregel werd gerechtvaardigd door te wijzen op de centrale positie van de school bij de integratie van minderheden. De school moest een neutrale ruimte zijn, waar leerlingen gevrijwaard moeten blijven van de religieuze pressie van hun omgeving, zodat ze kunnen worden opgevoed tot citoyens.

Schepje bovenop

Maar sinds het verbod op de foulard is de fundamentalistische islam alleen maar sterker geworden, met de aanslagen in Parijs, Nice en andere plaatsen als tragisch gevolg. Daarom willen de voorvechters van een radicale laïcité - vooral te vinden bij nationalistisch rechts en antireligieus links - er een schepje bovenop doen. De Republiek is de strijd tegen de islam aan het verliezen, stellen zij.

Hoe meer hoofddoekjes en boerkini's je ziet, hoe moeilijker het wordt voor andere moslima's om zich aan onderdrukkende islamitische kledingvoorschriften te onttrekken, schreef de socioloog Philippe d'Iribarne in Le Monde. De islamitische dracht wordt de norm en voedt 'het ontstaan van een soort contrasamenleving die rebelleert tegen het Westen en zijn waarden en zo een voedingsbodem verschaft voor het ontluiken van terroristische roepingen', schreef de socioloog Philippe d'Iribarne in Le Monde. Het voortwoekeren van de radicale islam moet een halt worden toegeroepen, schreef de linkse sociologe Nathalie Heinich in Le Monde. 'Geen vrijheid voor de vijanden van de vrijheid', stelde zij. En, met een verwijzing naar München 1938: 'Wie de gemoederen wil bedaren, zal het vuur slechts aanwakkeren.'

Matiging

Anderen roepen juist op tot matiging. 'Politici moeten niet steeds olie op het vuur gooien', zei de gematigde rechtse presidentskandidaat Alain Juppé, de grote rivaal van Sarkozy. 'We hebben behoefte om tot rust te komen, om weer samen te komen, niet aan politici die tegen elkaar opbieden met het oog op de verkiezingen. Dat zal Fransen alleen maar tegen elkaar opzetten', meende Bernard Cazeneuve, de socialistische minister van Binnenlandse Zaken. Volgens jihadexpert David Thomson, is de strijd tegen de islamitische kledij koren op de molen van de jihadisten. Vrome moslims zullen zich gediscrimineerd voelen, waardoor zij alleen maar gevoeliger zullen worden voor de lokroep van het radicalisme.

De gematigden zijn echter in het defensief. De presidentsverkiezingen van 2017 zullen over identiteit gaan, voorspelde premier Valls. De expansie van een autoritaire laïcité is niet alleen een probate manier om de Franse identiteit te bevestigen, maar ook moslims te laten zien wie er de baas is in het land.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.