Nieuwsbreak

Frank Ankersmit: 'Barmhartig vluchtelingenbeleid is sprong in het duister'

Niet de private ethiek, maar de publieke ethiek moet domineren in het vluchtelingendebat, zegt Frank Ankersmit, emeritus hoogleraar geschiedenis, in de Nieuwsbreak. 'Private ethiek is dat je een vluchteling helpt die je op straat ziet liggen. Dan reken je niet uit wat het je kost om dit te doen. Op politiek niveau moet dat wel.'

Emeritus hoogleraar intellectuele en theoretische geschiedenis Frank Ankersmit.Beeld Joost van den Broek

Emeritus hoogleraar intellectuele en theoretische geschiedenis Frank Ankersmit van de Rijksuniversiteit Groningen neemt het nieuws tot zich vanaf papier. 'Ik moet even de krant erbij pakken, wacht u even?' ... 'Ja, daar ben ik weer.'

Twee nieuwsthema's vindt hij het belangwekkendst. De vluchtelingenproblematiek en de handelsverdragen die de Verenigde Staten sluiten met de landen aan de Stille Oceaan (TTP) en de Atlantische Oceaan (TTIP).

Wat maakt die vrijhandelsverdragen voor u zo interessant?
'Ten eerste dat de onderhandelingen erover niet openbaar zijn, zelfs parlementariërs hebben geen inzicht. Dat wekt de indruk dat er iets wordt bekokstoofd dat het licht niet velen kan. Ten tweede is het voor mij de vraag wat ik nou moet vinden van verdragen die de wereldwijde concurrentie vergroten. Die strijd wordt steeds minder gedempt door natiestaten of landenblokken, zoals bijvoorbeeld de Europese Unie. Die zorgen nu nog voor enige politieke controle op wat we wel en niet wenselijk achten.'

Demonstratie in Londen tegen TTIP-verdrag.Beeld getty

Welke onwenselijke gevolgen ziet u voor u?
'Landen met lage inkomens komen dan heel sterk te staan. Dit zorgt voor een race to the bottom, die ten koste kan gaan van sociale voorzieningen. We willen hier geen arbeidsomstandigheden zoals in de VS.

'Maar goed, ik ben geen econoom en misschien klets ik wel uit mijn nek. Ik ben in ieder geval nog niets tegengekomen wat mijn beeld van deze verdragen tegenspreekt. Ze komen op mij over als een grote jump in the dark, een sprong in het duister. Net als het besluit van de Duitse bondskanselier Merkel overigens, met haar barmhartige toelatingsbeleid voor vluchtelingen.'

Dat brengt ons bij uw tweede 'belangwekkende' onderwerp: vluchtelingen. U klinkt sceptisch over Merkels barmhartige beleid.
'Inderdaad. Ik heb de indruk dat het in het Midden-Oosten rondzingt dat iedereen hier welkom is. Als ik daar zou wonen zou ik ook naar Europa gaan. Daar word je zeker niet minder van. Maar we weten niet waar we aan beginnen.

Angela MerkelBeeld afp

'In de discussie over het opnemen van vluchtelingen wordt een beroep gedaan op barmhartigheid, maar dat hoort thuis in de private ethiek. In deze vluchtelingencrisis is het heel belangrijk de publieke ethiek aan te houden. Machiavelli maakte dat onderscheid heel duidelijk en waarschuwde dat als je de private ethiek toepast in het publieke domein, dit tot grote ongelukken kan leiden. Als persoon mag je niet liegen, zei hij, maar als politicus heb je een korte publieke carrière als je dat volhoudt. Dus is liegen in de politiek soms toegestaan.'

U stelt voor dat we onze medemenselijkheid aan de kant zetten?
'Zeker niet. Private ethiek is dat je een vluchteling helpt die je op straat ziet liggen. Dan reken je niet uit wat het je kost om dit te doen. Maar op politiek niveau zal ook aan de publieke zaak gedacht moeten worden. Dan reken je uit of die vluchtelingen geld kosten of opleveren, zoals jullie redacteur Yvonne Hofs recentelijk deed. En of al die vluchtelingen een ontwrichtende werking hebben op de samenleving. Dat is publieke ethiek.

'Ik gebruik vaak het voorbeeld van Winston Churchill tijdens de Tweede Wereldoorlog. De Britten kraakten de Duitse codetaal en ontdekten dat zij op het punt stonden Coventry te bombarderen. Wat doe je dan? De private ethiek, aangehangen door Immanuel Kant, schrijft voor: de Duitse bommenwerpers onderscheppen en zo de burgers van Coventry redden. Churchill nam een ander besluit. Een vanuit publieke ethiek. Hij liet de Duitsers hun gang gaan zodat ze niet zouden ontdekken dat hun codetaal was gekraakt. De rest van de oorlog maakten de Britten, vanuit landsbelang, gebruik van die kennis.'

Hoe beoordeelt u de Nederlandse aanpak?
'Het lijkt mij niet in het publieke belang om in een klein Drents dorp als Oranje met 150 inwoners bijna tien keer zoveel vluchtelingen (1.400) onder te brengen. Of om vluchtelingen voorrang te geven in sociale huurwoningen. Misschien zit er een goede gedachte achter, maar ik zie die niet. Het klinkt mij contra-intuïtief. We moeten vermijden dat de indruk ontstaat dat iedereen in het Midden-Oosten hier welkom is. Dat zou daar duidelijk moeten zijn.

'Voor Nederland zou ik zeggen, net als voor het beleid van Merkel: weet waar je aan begint. Bedenk wat de consequenties zijn en denk na over andere oplossingen. Maar voor een belangrijk alternatief, meer opvang in de regio, is men te knieperig. Het rationele publieke belang prevaleert hier niet.'

Het is VVD-beleid dat u predikt. Terwijl u, na het uitbreken van de crisis in 2008, uw partijlidmaatschap opzegde. Bent u nog steeds ontevreden?
'Ik ben nu minder negatief over de VVD dan toen. Het probleem lag voor mij bij de re-feodaliseringgedachte binnen de partij; de drang om publieke voorzieningen te privatiseren. Maar dat is inmiddels gemeengoed geworden.'

Net als bij de vluchtelingen zitten we weer op de publiek/private-as.
'Inderdaad. Laat me een heel algemene opmerking maken. De Westerse politieke geschiedenis is in vier tijdvakken onder te verdelen. De late Romeinse oudheid, de middeleeuwen, 1500 tot nu en wat er nu gaat komen. In de periode 1500 tot nu werd eigenlijk, met de uitvinding van de representatieve democratie, de late Romeinse oudheid overgedaan. Wat er nu gebeurt is dat we de middeleeuwen herhalen. Toen liepen publiek en privaat ook door elkaar, maar dat zijn we vergeten. Thorbecke, vaderfiguur voor de VVD, waarschuwde al voor een terugkeer naar de middeleeuwen als privaat publiek vervangt.'

Standbeeld Churchill in LondenBeeld afp
Bewoners blokkeren de weg naar het vakantiepark Oranje waar asielzoekers worden opgevangen.Beeld anp
Standbeeld Thorbecke aan de Amsterdamse Herengracht.Beeld anp

Het spoor dus weer nationaliseren?
'Jazeker. Daarom ben ik zo blij met de opkomst van Jeremy Corbyn in het Verenigd Koninkrijk, die meteen riep dat hij de spoorwegen wilde nationaliseren. Toen ik jaren geleden eens vanuit Londen naar het zuiden reisde per trein, was ik bang dat we ieder moment in het weiland konden belanden.

'In sommige gevallen werkt privatisering prima, zoals bij telecom, waar de prijzen zijn gedaald en de klantvriendelijkheid is verbeterd. Hetzelfde geldt in mindere mate voor de post. De energiesector moet wel weer in overheidshanden komen. Concurrentie is daar, net als op het spoor, zinloos.'

De wereldeconomie kampt met nog veel grotere problemen, meldt het IMF.
'We hebben te lang op kosten van de toekomst geleefd. De rente over al onze schulden is in goede tijden best op te brengen, maar als de economie stagneert dreigen veel meer landen, zoals eerder met Griekenland gebeurde, onder curatele te komen van geldschieters. De democratie wordt dan gekaapt, want schuldeisers willen hervormingen. De burger komt voor nul op de balans; zijn mening telt dan niet meer. Dat is het einde van de democratie. Wolfgang Streeck schreef daar 'Buying Time' over, dat ik iedereen kan aanraden.'

Dat klinkt mij niet erg opbeurend.
'Ik ben blij dat ik u niet ben, om eerlijk te zijn. Ik (1945, red.) ben al een stukje ouder dan u (1982, red.). Wat wij hebben opgemaakt krijgt u nog gepresenteerd. Dat de premie van de ABP niet omlaag gaat, bijvoorbeeld. Daar gaat uw voordeel. Ik begrijp niet dat er nog geen jongerenpartij is.'

U bent inmiddels met emeritaat, maar werkt nog steeds. Ook 's nachts?
'Het wordt wel eens 1.00 uur; als je ouder wordt heb je wat minder slaap nodig.'

Nachtwerk is niet goed voor de gezondheid.
'Ik doe wel altijd een tukje na het eten, dan kan ik er weer even tegenaan.'

Ah, een powernap. Dat is dan wel weer aan te raden, zeggen wetenschappers.
'Blijkbaar heb ik het toch goed geregeld voor mezelf.'

Dit is aflevering 579 van de dagelijkse 4 uur Nieuwsbreak. In deze rubriek nemen we met een interessant persoon het nieuws van de dag door.

Labour-leider Jeremy CorbynBeeld getty
Emeritus hoogleraar intellectuele en theoretische geschiedenis Frank Ankersmit van de Rijksuniversiteit Groningen.Beeld KNAW
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden