Franco's laatste bolwerk

Vele plaatsen langs de Cantabrische kust houden de herinneringen aan generaal Franco levend. Straten, pleinen en standbeelden dragen zijn naam en de plaatselijke politici zijn niet geneigd de geschiedenis te herschrijven....

Op El Sardinero wordt een voetbaltoernooi gespeeld. Het laatste van de reeks stranden van Santander, met losse hand uitgestrooid over de indrukwekkende baai, is een van de mooiste van Spanje. Zoals op veel plaatsen aan de noordkust wordt het bergachtige landschap hier abrupt een halt toegebracht door de zee, waardoor het strand aan de voet van een steile wand ligt en een perfect openluchttheater vormt.

El Sardinero is niet alleen prachtig, maar ook immens. In het zand zijn tien voetbalvelden met de officiële afmetingen naast elkaar uitgezet, waarop twintig elftallen in alle kleuren van de regenboog een heftige strijd voeren. Het publiek hangt tegen de muren en hekken van de boulevard en kan bijna in een oogopslag alle wedstrijden in de diepte tegelijk volgen. Op weinig andere plaatsen kan de voetbalfanaat zo zijn hart ophalen.

Wie zijn hoofd omdraait en landinwaarts kijkt, ziet een kleine en heel on-Spaanse badplaats. De verzameling hotels, restaurants en luxe huizen vormen een stadje op zich dat een beetje los staat van de rest van Santander. De stijl herinnert nadrukkelijk aan de dagen dat alleen de elite het zich kon permitteren een vakantie aan zee door te brengen: een ietwat vergane chique die meer lijkt op een verloederde Engelse badplaats dan op de massa-oorden aan de Middellandse Zee. Ook het publiek is anders, minder lawaaiig en bedaagder, maar dat kan komen doordat het seizoen nog niet begonnen is.

Het hart van El Sardinero is een plein omzoomd door een paar grote hotels en een frisgeverfd casino. De naam van het plein is Plaza de Italia, een neutrale en weinig geïnspireerde keuze, denk je op het eerste gezicht. Maar als je een beetje verder rondkijkt, valt je mond open van verbazing: het is niet zo maar het Plein van Italië, het is het Plein van het Fascistische Italië. Kom daar nog eens om in het hedendaagse Europa.

Een monument dat bijna op het terras van het casino staat, helpt de bezoeker uit de droom. Het omvat drie zuilen waarvan de buitenste twee opgesierd zijn met de fasces, een bundel roeden met daar in het midden uitstekend een bijl, het oude Romeinse symbool dat door de Italiaanse fascisten tot embleem werd gekozen.

In het midden de tekst 'Aan de heldhaftige Italiaanse legioenen', en daaronder een uitleg: 'Onder het teken van Franco, de Caudillo, streden de heldhaftige legionairs van de zusternatie Italië en vielen zij broederlijk verenigd met de Spaanse soldaten voor de sublieme zaak van de christelijke beschaving'.

Het monument is een geschenk van de Spaanse staat, maar ook de gastheer wilde een duit in het zakje doen, zoals op de achterkant van het monument te lezen valt: 'Santander herinnert dankbaar de heroïsche inspanning van de zonen van Italië die Spanje hielpen in deze bevrijdende kruistocht'.

Hier wordt, 62 jaar na het einde van de Spaanse burgeroorlog, de herinnering levend gehouden aan de steun die Mussolini aan generaal Franco bood om zijn opstand met succes te bekronen en een militaire dictatuur van bijna veertig jaar in Spanje te vestigen. En zelfs 26 jaar na de dood van de dictator is de tekst nog niet ingeslikt door de plaatselijke autoriteiten.

Nu zijn Franco en zijn regime op tal van plaatsen in Spanje nog in het straatbeeld terug te vinden. Na zijn dood in 1975 heeft nooit een bijltjesdag plaatsgevonden, laat staan een beeldenstorm om de symbolen van de dictatuur te verwijderen. Franco blijft present door een aantal ruiterstandbeelden, maar vooral door de vele straatnamen die naar hem en zijn generaals zijn vernoemd.

Zo is de Nederlandse ambassade in Madrid gehuisvest in een straat die nog altijd Comandante Franco heet, en om de hoek ligt de Gevallenen van de Blauwe Divisie, de eenheid die Franco tijdens de Tweede Wereldoorlog naar het oostfront stuurde om aan de zijde van Hitler te vechten. Een Avenida Generalísimo vind je nog in honderden steden en dorpen.

De Cantabrische kust wordt wel het laatste bolwerk van de Franco-getrouwen genoemd. Verder naar het westen ligt El Ferrol, de geboorteplaats van de dictator, die inmiddels wel de toevoeging 'del Caudillo' uit de officiële naam heeft geschrapt, maar weigert het grote standbeeld in het centrum op te ruimen.

Iets oostelijker van Santander ligt het plaatsje Santoña, waar admiraal Carrero Blanco ter wereld kwam, Franco's premier die in 1973 door de ETA werd opgeblazen. Dat hier de symboliek niet verdwenen is, ligt voor de hand. Santoña is de enige plaats in Spanje waar de Falange nog in de gemeenteraad zit: bij de laatste verkiezingen haalde de Spaanse variant van het fascisme 11,5 procent van de stemmen.

Maar Santander geniet ook een reputatie op dit terrein. Op het charmante plein voor het stadhuis staat een inmens ruiterstandbeeld van Franco (over de paardrijvaardigheden van de dictator is overigens weinig bekend), en het stadhuis zelf vermeldt met twee naamborden naar wie het plein is vernoemd: links heet het Plaza del Generalísimo Franco, rechts Plaza del Generalísimo. Dat niet iedereen gelukkig is met dit eerbewijs valt te lezen op de sokkel: 'Dood!' en 'Je doet pijn aan mijn ogen'.

Het geval van dit beeld is anders dan dat van de andere resterende in Spanje, omdat het niet simpel een overblijfsel van het verleden is. In de jaren negentig werd het verwijderd toen onder het plein een parkeergarage werd gebouwd. Maar toen de werkzaamheden klaar waren liet het burgemeester het doodleuk op de oude plaats terugzetten.

De socialistische oppositie in Santander omschreef de stad nog niet zo lang geleden als 'de spirituele reserve van het Europese fascisme' en als een stad waar 'de straten de burgers beledigen'. Want in nostalgisch opzicht maakt Santander het behoorlijk bont: liefst twaalf monumenten en dertig straatnamen houden de herinnering aan de dictatuur in stand.

De Italiaanse hulptroepen en Franco zelf worden in ere gehouden. Net als José Antonio Primo de Rivera, de oprichter van de Falange die als enige naast de dictator begraven is in de ondergrondse basiliek in de bergen buiten Madrid. Maar ook José Antonio's zuster Pilar en zijn pleegmoeder Tía Ma hebben hun straat in Santander.

Door een gemeentelijke herstructurering dreigt een ander relikwie van de overwinnaarssymboliek uit het Mesonespark te verdwijnen: het kanon van de pantserkruiser Almirante Cervera dat tijdens de Burgeroorlog maandenlang de stad onder vuur nam. Na de overgave van Santander probeerden honderden burgers en militairen over zee te vluchten, maar de meesten werden door de pantserkruiser onderschept en belandden voor de krijgsraad en niet zelden voor het vuurpeloton.

Santander is de thuisbasis van Spanje's beroemdste internationale zomeruniversiteit. Vorig jaar begon een groep hoogleraren een actie tegen de overdaad aan symbolen van het Franco-tijdperk die niet alleen een dagelijkse ergernis zijn voor een deel van de inwoners, maar ook de buitenlandse bezoekers een vreemd beeld van Spanje geven. Onder druk van deze intellectuelen heeft de burgemeester, lid van de Partido Popular van de Spaanse premier Aznar, nu eindelijk een beetje toegegeven.

Francisco Franco mag zijn standbeeld houden, maar zijn naam wordt van het stadhuisplein geschrapt. Ook José Antonio raakt zijn plein kwijt. De teksten van elf monumenten, waaronder dat op het Plaza de Italia zullen worden gewist. Een voorstel van de oppositie om alle straten vernoemd naar generaals van Franco te veranderen is echter afgewezen: 'Die behoren tot de geschiedenis en we kunnen de geschiedenis niet herschrijven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden