ONZE GIDS DEZE WEEK

Francis Fukuyama over zijn culturele favorieten

De man die beroemd werd met 'Het einde van de geschiedenis' is meer dan een politiek wetenschapper. Francis Fukuyama maakt ook meubels, computers en drones, zo blijkt als hij vertelt over zijn culturele favorieten.

Politicoloog Francis Fukuyama Beeld null
Politicoloog Francis Fukuyama

'Het is fijn om eens niet over mijn boek te praten', zegt Francis Fukuyama (62) aan het eind van het gesprek, en pas halverwege een zaterdag vol interviews. Het is eind september als Fukuyama audiëntie houdt voor journalisten in het Amsterdamse grachtenpaleis Hotel Ambassade. De Stanford-politicoloog is in Nederland ter promotie van zijn boek Political Order and Political Decay, dat begin december in Nederlandse vertaling zal uitkomen.

Sinds eind jaren tachtig lijkt Fukuyama's bestaan één lange interview- en lezingentournee, af en toe onderbroken door het leven. In 1989 werd zijn naam een begrip met zijn meer bekritiseerde dan gelezen essay The End of History?. Daarin betoogde hij dat de mensheid met het einde van het communisme als alternatief voor het westerse liberalisme wel eens het eindpunt zou kunnen hebben bereikt van haar ideologische ontwikkeling. Niet dat er geen coups of terreurdaden meer zullen worden gepleegd en geen dictaturen of theocratieën meer zullen bestaan, schreef Fukuyama. Maar de liberale democratie had getriomfeerd als het enig overgebleven universeel toepasbare idee over hoe een staat te besturen.

In zijn nieuwste serie boeken, waarvan Political Order and Political Decay deel twee is, beschrijft hij in een slordige 600 pagina's hoe in een deel van de wereld stabiele politieke systemen konden ontstaan à la Denemarken, en waarom dit in een groot deel van de wereld vooralsnog is uitgebleven.

Ook Fukuyama's filmkeuzes verraden een voorliefde voor het thema 'politieke orde'.

CV

1952 (27 oktober) geboren in Chicago
1970-1979 studeert aan Cornell onder Allan Bloom en in Parijs onder Roland Barthes en Jacques Derrida
Jaren tachtig politieke wetenschapper bij de Rand Corporation. Mede-vormgever van de Reagandoctrine: steun aan anticommunistische guerrillabewegingen in de derde wereld
1989 artikel The End of History?
1992 boek The End of History and the Last Man
1997 staat aan de wieg van neoconservatieve denktank Project for the New American Century
2002 boek Our Posthuman Future - Consequences of the Biotechnology Revolution
2006 neemt afstand van neoconservatisme met America at the Crossroads
2010 hoogleraar aan Stanford University
2011 boek The Origins of Political Order
2014 boek Political Order and Political Decay - From the Industrial Revolution to the Globalization of Democracy

CV

1952 (27 oktober) geboren in Chicago
1970-1979 studeert aan Cornell onder Allan Bloom en in Parijs onder Roland Barthes en Jacques Derrida
Jaren tachtig politieke wetenschapper bij de Rand Corporation. Mede-vormgever van de Reagandoctrine: steun aan anticommunistische guerrillabewegingen in de derde wereld
1989 artikel The End of History?
1992 boek The End of History and the Last Man
1997 staat aan de wieg van neoconservatieve denktank Project for the New American Century
2002 boek Our Posthuman Future - Consequences of the Biotechnology Revolution
2006 neemt afstand van neoconservatisme met America at the Crossroads
2010 hoogleraar aan Stanford University
2011 boek The Origins of Political Order
2014 boek Political Order and Political Decay - From the Industrial Revolution to the Globalization of Democracy

1. Film: Mad Max 2 - The Road Warrior (1981)

Tweede deel van de Mad Max-trilogie van regisseur George Miller, waarin Mel Gibson na de ondergang van de menselijke beschaving probeert te overleven in de Australische outback in een permanente concurrentiestrijd om voedsel en benzine.

'The Road Warrior beschrijft een malthusiaanse wereld die ons al enkele eeuwen vreemd is: een wereld waarin geen nieuwe welvaart wordt gecreëerd. De premisse van The Road Warrior is dat de mensheid de gave is verloren om olie te produceren. De enige manier om aan hulpbronnen te komen is stelen.

'De barbarij neemt in The Road Warrior de gedaante aan van een soort homoseksuele punkrockers die andermans benzinetanks plunderen om hun auto's en motoren aan de praat te houden. De film raakt aan grote thema's - opwarming van de aarde, uitputting van natuurlijke hulpbronnen.

'De laatste tweehonderd jaar leven we dankzij almaar verbeterende technologie en productiviteit in een post-malthusiaanse wereld. Het is niet gezegd dat dit altijd zo zal blijven. Er kan een moment komen dat Malthus gelijk krijgt en er niet meer genoeg hulpbronnen zijn voor de uitdijende wereldbevolking. Dan komen we terecht in een Road Warrior-wereld, waarin plunderen evenzeer loont als ondernemerschap.

'De consequentie van een dergelijke wereld is dat veel van onze regels nergens meer op slaan. Eigendom is voor ons heilig, want zonder goede eigendomsrechten wordt er niet geïnvesteerd en geen nieuwe welvaart gecreëerd. Maar wie respecteert er nog eigendomsrechten in een wereld waarin de creatie van nieuwe welvaart is gestopt? Dan kun je maar beter stelen. Millennialang is dat hoe de wereld in elkaar zat. De Mongoolse horden creëerden ook niet bijster veel welvaart, maar ze waren wel bekwaam in het roven van andermans rijkdommen.'

2. Film: The Man Who Would Be King (1975)

Verfilming door John Huston van het Rudyard Kipling-verhaal over twee Britse oplichters, die het tot heersers schoppen van het mythische Kafiristan.

'The Man Who Would Be King gaat over twee voormalige soldaten uit het Britse leger, gespeeld door Sean Connery en Michael Caine, die besluiten dat ze koning van Kafiristan willen worden, een historische regio in het huidige Afghanistan.

'Het mooie aan de film is voor mij als politicoloog dat het laat zien hoe je een land bestuurt en gezag uitoefent. Dat Sean Connery het tot koning van Kafiristan schopt, komt doordat zijn gezag op drie gronden rust: militair, religieus en juridisch. Caine en Connery weten als ex-soldaten hoe ze een leger moeten organiseren. Ze helpen een Kafirische stam om hun vijanden te verslaan, en door hun overwinningen groeit hun leger, totdat het groot genoeg is om heel Kafiristan te veroveren.

'Connery heeft ook religieus gezag. Kafiristan was oorspronkelijk een niet-islamistisch deel van Afghanistan - 'kafir' betekent ongelovige in het Arabisch. Connery is vrijmetselaar en als de Kafiri's zien dat hij een vrijmetselaarssymbool bij zich draagt, denken ze dat hij een afstammeling is van Alexander de Grote, die Afghanistan veroverde.

'In een andere scène zien we Connery rechtspreken. Zijn onderdanen komen naar hem toe en zeggen bijvoorbeeld: die en die heeft mijn vrouw gestolen en mijn vee, waarna Connery ervoor zorgt dat hij zijn eigendommen terugkrijgt en de dief wordt gestraft.

'De legitimiteit van Connery rust dus op drie vormen van gezag. Hij raakt zijn koninkrijk kwijt wanneer de leegheid van zijn religieuze gezag wordt blootgelegd: tegen de waarschuwingen in van Caine trouwt Connery met Roxanne, die hem bijt tijdens de huwelijksceremonie. Als Connery begint te bloeden, zien de Kafiri's dat hij helemaal niet goddelijk is, zoals ze dachten.

'De film laat zien dat de meest duurzame vormen van macht niet gebaseerd zijn op alleen de meedogenloze uitoefening van militair gezag, maar ook op religie en gerechtigheid. Europese landen zijn misschien geseculariseerd, maar hun nationale identiteit is historisch gezien voor een belangrijk deel gebaseerd op godsdienst.

'Daarom denk ik ook dat Islamitische Staat (IS) geen lang leven beschoren is. Als je regeert zonder gerechtigheid zullen mensen je op den duur niet meer willen volgen. Bovendien is het religieuze gezag van IS twijfelachtig. Populaire boeken onder jihadisten zijn Islam For Dummies en The Koran For Dummies. Veel IS-strijders uit Europa of het Midden-Oosten weten niet veel over hun eigen religie. Osama bin Laden vaardigde fatwa's uit alsof hij een belangrijke islamitische geleerde was, maar dat was hij helemaal niet. Veel moderne islamisten pretenderen in een lange religieuze traditie te staan, maar in werkelijkheid zijn het usurpatoren zonder al te diepgravende kennis van de islam.'

Still uit The Man Who Would Be King Beeld null
Still uit The Man Who Would Be King

3. Muziek: de cantates van Bach

Johann Sebastian Bach (1685-1750) schreef meer dan tweehonderd cantates, waarvan er vele gelden als hoogtepunten in dit genre.

'Een leraar op mijn middle school in New York bracht me in aanraking met Bach. Ik was meteen verkocht. Bachs muziek is ongelooflijk complex; hoe hij contrapunten kon improviseren in een achtstemmige fuga heeft iets bovenmenselijks. En dan die melodieën, naar mijn smaak de mooiste ooit geschreven. De muziek had een religieuze diepgang die we nu niet meer op waarde kunnen schatten. Als kapelmeester in de Thomaskirche in Leipzig moest hij voor elke zondagsmis een cantate componeren.

'Een van mijn favoriete cantates is Wachet auf, ruft uns die Stimme (BWV 140). Ze bevat een extreem mooie passage, gezongen door een tenor en een sopraan, dat een soort bruiloftsduet is tussen bruid en bruidegom, met dien verstande dat de bruidegom Christus is en de bruid een gelovige. De cantate vertolkt een erotisch verlangen, gegoten in religieuze termen. Verbijsterend, hoe hij geloof en sensualiteit kon samenbrengen in zijn muziek.'

Portret van Johann Sebastian Bach Beeld null
Portret van Johann Sebastian Bach

4. Eten: escamoles, chicharrones

Escamoles (miereneieren) en chicharrones (knabbelspek) gelden als Latijns-Amerikaanse delicatessen.

'Latijns-Amerika is een van de verrassende interesses die ik door mijn werk heb opgedaan. Ik hou van de mensen en van het eten. Escamoles smaken knapperig. Ze zijn gekruid, dus ik weet niet of je de miereneieren proeft of vooral de kruiden. De Latijns-Amerikaanse cultuur is het tegenovergestelde van de strenge protestantse cultuur, en ook compleet anders dan de Japanse cultuur - Japanners lijken meer op Scandinaviërs: beheerst, onemotioneel, uitdrukkingsloos.

'Misschien dat de Latijns-Amerikaanse cultuur me daarom zo bevalt. Mensen zijn er ontspannen over seks, gaan ontspannen om met regels, weten hoe ze van het leven moeten genieten. Daar kleven natuurlijk ook nadelen aan, zoals wijdverbreide corruptie. Hoewel de politieke systemen in Latijns-Amerika gebrekkig zijn, is de samenleving er veel opener dan in Europa. Ze doen er minder moeilijk over etniciteit. Het vrouwelijke schoonheidsideaal in Brazilië is de mulata, een mix van zwart en wit - een ideaal dat elders niet bestaat. Hoewel ik al op de meest ideale plek woon - Californië - zou ik best een tijdje in Brazilië willen wonen. Het is een land vol problemen, maar vitaal en divers.'

Gekruide miereneieren Beeld null
Gekruide miereneieren

5. Design: George Nakashima

Japans-Amerikaanse ontwerper (1905-1990), beroemd om zijn houten meubels.

'Ik maak zelf meubels. Vroeger maakte ik reproducties van Amerikaans meubilar in koloniale stijl. Afgelopen zomer ben ik begonnen aan meubels à la George Nakashima. Dat was een Amerikaanse houtwerker van Japanse origine die grote plakken zaagde uit extreem oude bomen en er salontafels of bureaus van maakte. Zijn meubels zijn niet gladjes afgewerkt, je ziet de knoesten nog.

'Nakashima stond in de Japanse traditie: Japanners hebben een voorkeur voor simpele lijnen, spaarzame versiering en waarderen hout om zijn natuurlijke vorm en schoonheid. Prachtig. Dezer dagen kun je Nakashima's meubels niet kopen voor minder dan 100 duizend dollar. Ik heb gewoon een groot stuk iepenhout gekocht en er een keukentafel van gemaakt. De iep stond op de campus van de San José State University, waar hij gekapt is omdat hij ziek was - de Hollandse iepenziekte inderdaad, ik wilde de term vermijden om de Nederlanders niet te beledigen.'

De ontwerper zit op zijn stoel Conoid. Beeld null
De ontwerper zit op zijn stoel Conoid.

6. The Maker Movement

Amerikaanse doe-het-zelf-beweging voor creatievelingen die graag samenwerken aan alles van 3D-printers tot metaalbewerking.

'The Maker Movement is een beweging van mensen die dingen maken met behulp van technologie: 3D-printen, robotica, voertuigen, maar ook meubilair. Ik houd van mensen die zelf objecten maken. Het geeft je een gevoel van macht, dat je niet gemanipuleerd wordt, dat je geen product bent van de technologie, maar dat je er controle over hebt. Mensen vertrouwen blind op technologie. Ik wil weten hoe dingen werken, wil de techniek in de vingers hebben.'

Fukuyama laat op zijn iPhone een foto zien van een van zijn creaties: een uit de kluiten gewassen speelgoedauto. 'Het is een zelfrijdende auto. Het rijdt rondjes door de kamer, heeft een sensor waarmee het obstakels kan vermijden en verstuurt feeds naar een laptop. Ik bouw ook mijn eigen computers, schrijf mijn eigen software. In Californië is technologie een soort volkshobby. Iedere middelbare scholier is in de weer met robotica. Zo heb ik ook een tijdje drones gebouwd.' Hij swipet een foto tevoorschijn van een met een cameraatje uitgeruste hexacopter. 'Die gebruik ik om mijn buren te bespioneren. Grapje.'

7. Fotografie: Joel Meyerowitz

Amerikaanse straatfotograaf (1938) die vanaf de jaren zestig als een van de eersten in de kunstfotografie in kleur begon te werken.

'Een mooi voorbeeld van het werk van Joel Meyerowitz is zijn boek Cape Light. In zijn bedrieglijke eenvoud doen de kleurenfoto's me denken aan de oude Hollandse meesters. Meyerowitz heeft net als Jan Steen een bijzonder oog voor het gewone: was wapperend aan de lijn, badgasten, een stormhemel boven de zomerhuizen van Cape Cod. Ik ben zelf amateur-fotograaf. De klassieke kunstfotografie was zwartwit; Meyerowitz was de eerste die me deed beseffen hoe belangrijk kleur is. Hij gebruikt een antieke, mahoniehouten Deardorff-platencamera uit de jaren dertig. Ik houd van analoge technologie. De oude Kodachrome-filmrolletjes hadden net als die van Fuji zulke prachtige, diepverzadigde kleuren.'

Red Interior, Provincetown, 1977, Joel Meyerowitz Beeld null
Red Interior, Provincetown, 1977, Joel Meyerowitz

8. Film: Blade Runner (1982)

Ridley Scotts verfilming van Philip K. Dicks roman Do Androids Dream of Electric Sheep?.

'Blade Runner is mijn favoriete film. Het speelt in een toekomstig Los Angeles, dat hightech en verloederd tegelijk is. Het is er altijd donker omdat de mensen met de atmosfeer hebben geknoeid, waardoor de zon niet meer kan doorbreken, wat het wel heel letterlijk tot een film noir maakt. De film raakt aan veel thema's die ik in Our Posthuman Future beschrijf. Wat me zorgen baart aan de revolutie in biotechnologie is dat mensen niet meer begrijpen wat het betekent mens te zijn. Mens zijn betekent meer dan rationaliteit en intelligentie, het betekent ook empathie, emotie. Al die rijke stinkerds die bang zijn dood te gaan, die ervan dromen zichzelf te uploaden in machines en bakken geld steken in onderzoek naar het eeuwige leven, hebben een heel beperkt beeld van wat ons menselijk maakt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden