Francesco Rutelli, de man die Berlusconi moet stoppen

De uitdager van Berlusconi, Francesco Rutelli, heeft al een eerste resultaat geboekt. Wat niemand voor mogelijk hield is hem gelukt: het bijeenhouden van de Olijfboom....

Francesco Rutelli zelf heeft er zogenaamd weinig vertrouwen in. De aanvoerder van Italiaans links legde onlangs gekscherend uit waarom hij had besloten het op te nemen tegen superman Berlusconi. 'Een enquête onder de 57 miljoen Italianen wees uit dat slechts een burger mij een kans geeft. Die burger ben ik.'

De uitslag van de Italiaanse parlementsverkiezingen staat volgens Rutelli dus vast: komende zondag wint Berlusconi en krijgt Italië een bij voorbaat al spraakmakend kabinet van belastingontduikers, postfascisten en voormalige separatisten, aangevuld met te verwaarlozen restanten van de ooit zo oppermachtige en corrupte christen-democratische en socialistische partij.

De echte peilingen geven Rutelli gelijk: hij is kansloos. Nog steeds leidt de coalitie van Berlusconi - Huis van de Vrijheid genaamd - met royaal de helft van het aantal stemmen. Een verrassing is echter niet uitgesloten. In de eerste plaats dankzij zijn tegenstander, die de afgelopen weken hoofdzakelijk in eigen doel schiet en nerveus begint te worden van de manier waarop zijn imago van superman in de buitenlandse media wordt afgebladderd.

Verder is het de tactiek van de kandidaat zelf, die op 13 mei tot een onverwachte uitkomst kan leiden. Rutelli (1954) speelt bewust de underdog en lijkt er intussen in te slagen wat niemand voor mogelijk had gehouden, namelijk het bijeenhouden van het allegaartje aan linkse en linksige partijen, dat hem eind vorig jaar tot lijsttrekker benoemde bij gebrek aan alternatieven. Deze ogenschijnlijke eenheid maakt indruk op steeds meer kiezers, van wie zo'n 30 procent nog zwevend is.

Het kamp van Rutelli noemt zichzelf Ulivo, Olijfboom. Acht partijen, waarvan er zes zich weer onderling hebben gegroepeerd in exotische namen als Zonnebloem (Groenen en Socialisten) en Madelief (de linkse katholieken van PPI, het zwalkende Udeur van showman Mastella, de privépartij van minister Dini van Buitenlandse Zaken en de nieuwe door Romano Prodi opgerichte Democraten). De Olijfboom wordt gecompleteerd door de Communisten en de huidige grootste regeringspartij, Democratisch Links.

Op een haar na was het Rutelli ook nog gelukt de tweede communistische partij van Italië, de Herstichte Communisten, aan boord te halen. Leider Fausto Bertinotti (hij was het die in oktober 1998 premier Prodi ten val bracht) gaat het gevecht tegen Berlusconi echter liever in z'n eentje aan. Niettemin heeft Rutelli met hem afspraken gemaakt om elkaar in bepaalde kiesdistricten niet voor de voeten te lopen.

Dit laatste, maar toch vooral het feit dat Rutelli het schilderachtige gezelschap van de Olijfboom op één lijn kan houden, duidt op z'n minst op een wendbaar karakter. En dat is waarschijnlijk de politiek verdienstelijkste eigenschap van de kandidaat: Francesco Rutelli is uitzonderlijk wendbaar.

Zoals blijkt uit de eind 1997 verschenen pamflettistische biografie Cicciobello del Potere (Cherubijn van de Macht) is de goed ogende Rutelli nooit voor een gat te vangen. Bovendien heeft hij een hekel aan herrie, hij wil iedereen te vriend houden. Die eigenschap heeft de voormalige burgemeester van Rome (1993 tot begin dit jaar) in het Romeins dialect de bijnaam 'er piacione' opgeleverd, hij pleziert graag.

Ook een niet-Italiaan die het kan weten, doordat ze met hem in dezelfde liberaal-democratische fractie van het Europees Parlement zit, bevestigt het beeld van de charmeur. Lousewies van der Laan (D66): 'Niet zozeer zijn uiterlijk, maar zijn innemende manier van doen, zonder enige air, maakt hem prettig om mee te werken.' Volgens Van der Laan is Rutelli vaker in Straatsburg present dan alle overige Italiaanse collega's en doet hij altijd actief mee aan het debat.

Slechts een keer kreeg ze het met hem aan de stok naar aanleiding van de roemruchte vechtpartij tijdens de voetbalwedstrijd Nederland-Italië, vorig jaar in Rotterdam. Rutelli drong aan op een Europese motie waarin Nederland moest worden veroordeeld voor de klappen die Italiaanse journalisten en enkele gehandicapten hadden opgelopen. 'Wij vonden dat de Nederlandse autoriteiten de affaire moesten uitzoeken. Rutelli wilde de motie. Het werd een gigantische clash.'

Het verwijt, in Italië, dat Rutelli politiek inhoudelijk weinig heeft te melden, wijst Van der Laan van de hand. 'Dan zou ik het toch liever even over Berlusconi willen hebben. Ook europarlementariër, maar vrijwel nooit aanwezig.'

Rutelli is van gegoede huize. Zijn overgrootvader, Mario Rutelli, was een vermaard beeldhouwer en maakte de enorme fontijn op de Piazza della Repubblica. Zijn opa was directeur van de Romeinse Kunstacademie en zijn vader ten slotte een bekend architect en stedenplanner. Het had dus in de lijn der verwachtingen gelegen indien Francesco eveneens de kunstzinnige kant was opgegaan. En inderdaad, na het lyceum van de jezuïeten, studeerde hij heel even architectuur.

In plaats van architect werd hij beroepspoliticus. Nog geen twintig jaar oud sloot hij zich aan bij de Partito Radicale (PR), een kleine beweging voor burgerrechten . De beweging komt thans nog steeds in het nieuws dankzij Emma Bonino, de voormalige Europees commissaris, die vorige week weer eens in hongerstaking ging. Dit keer omdat ze te weinig op tv komt.

Rutelli manifesteerde zich als echte activist. Hij protesteerde tegen de corrupte christen-democratie, voor abortus en voor het vrije gebruik van hasj. In 1980 baarde hij opzien door persoonlijk de Italiaanse vlag van het parlementsgebouw te verwijderen en te vervangen door die van het Vaticaan. De actie was bedoeld als protest tegen de 'Vaticaanse inmenging in interne Italiaanse aangelegenheden'.

In 1981, de 26-jarige Rutelli leidde inmiddels landelijk de PR en was daarmee de jongste partijvoorzitter ooit, werd hij gearresteerd en drie dagen vastgezet, omdat hij voor een militaire basis de soldaten opriep tot desertie. Volgens Rutelli was het verhoogde defensiebudget een gevaar voor de wereldvrede. Twee jaar later belandde de actievoerder in het parlement, namens de PR.

Bij de verkiezingen van 1987 werd hij herkozen en zat hij plotseling in het parlement naast een pornoster, Cicciolina, ofwel Ilona Staller. Haar kandidatuur was de ultieme pr-provocatie van het establishment. Rutelli begon zich ongemakkelijk te voelen en stapte niet veel later over naar een van de twee nieuwe milieupartijen. Hij komt tevens in de gemeenteraad van Rome.

Bij de Groenen loopt niet alles naar wens. Rutelli raakt net zo goed bevriend met de socialisten van Craxi (recent in ballingschap overleden), als met de postcommunisten, het huidige Democratisch Links. In 1992 komt het tot een intern conflict als Rutelli tegen de wil van de meerderheid van de Groenen voorstander is van militaire interventie in Somalië. De antimilitarist is plotseling een realo.

In april 1993, in het kabinet van premier Ciampi, het huidige staatshoofd, is hij heel even minister van Milieu, vijf dagen om precies te zijn. Er ontstaat crisis rond de kwestie of oud-premier Craxi moet worden vervolgd. Geen nood voor Rutelli, dankzij de postcommunisten en een anti-fascistisch oproer tegen de andere kandidaat - Fini, nu partner van Berlusconi - wordt hij een maand later gekozen tot burgemeester van Rome. Commentaar van het communistische Il Manifesto: 'In zijn mooie ogen is nog geen begin van een idee te ontdekken.'

Wat Rutelli ter linker zijde in Rome nooit zal worden vergeven: zijn poging als burgemeester om een straat naar een Mussolini-minister ter hernoemen, en zijn inzet voor het naar Rome halen van de Olympische Spelen in 2004. Te betalen door de schatkist. In januari 1993 had activist Rutelli zich nog fel verzet tegen de kandidatuur van Rome, terwijl het toen om een particulier gefinancierd project ging.

Rutelli is volgens zijn tegenstanders een politicante, een politieke beunhaas, een draaikont. Uit de biografie: 'Twintig jaar speelt hij de politicus en praat en praat en praat. Niemand herinnert zich ook maar een goed idee, een origineel concept. Omdat het niet bestaat.'

Dat niemand zich iets herinnert, is onjuist. Vers in het geheugen: Rutelli's weigering om in 1995 een petitie te tekenen voor gelijke rechten voor homoseksuelen, zijn merkwaardige uitspraken aan de vooravond vorig jaar van het homozomerfestival en zijn onverwachte terugkeer in de moederschoot van de kerk. Vroeger viel hij het Vaticaan en de paus persoonlijk aan, in de St. Pieter heeft hij zijn huwelijk inmiddels alsnog door de heilige vader laten inzegenen.

Opmerkelijk zijn ook zijn nieuwe vrienden, onder wie Cesare Previti, Kamerlid van de concurrentie, oud-minister van Defensie in het eerste kabinet van Berlusconi en vooral bekend als advocaat van halve en hele maffiosi. Of de steun die hij krijgt van zowel het linkse La Repubblica, alwaar zijn vrouw Barbara Palombelli een invloedrijke column beheert, als de conservatieve Il Messagero, eigendom van een roemruchte Romeinse projectontwikkelaar, die onder burgemeester Rutelli veel verdiende aan het katholieke Jubeljaar.

Ook Maurizio Costanzo behoort tot de kring van intimi. Costanzo presenteert een dicht bekeken talkshow op tv. Een van zijn vrienden is actief in het Romeinse zakenleven. Merkwaardig, zoals hier en daar gedetailleerd is beschreven, hoeveel opdrachten die vriend van burgemeester Rutelli heeft gekregen.

Ten slotte, verplicht in Italië, Francesco Rutelli houdt ook van voetbal. Geheel ten onrechte werd Berlusconi enkele maanden geleden verweten dat hij als eerste politicus Dino Zoff, trainer van het nationale elftal, met ondeskundig voetbalcommentaar voor de voeten liep. Zoff was wel wat gewend: tijdens zijn eerste trainerschap van Lazio Roma werd hij regelmatig hinderlijk achtervolgd door iemand die er overduidelijk geen verstand van had: Rutelli.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden