Fractievoorzitters in gemeenteraad komen 'radiostilte' overeen Zaanse crisis wortelt in cultuur van weleer

Slechts vier zinnen waren het, maar ze sloegen in als een bom. Het leek erop alsof bemiddelaar J. Staatsen de gemeenteraad en het college van B en W van Zaanstad deze week voor de laatste keer waarschuwde....

Van onze verslaggever

Peter van den Berg

ZAANSTAD

Het signaal van oud-burgemeester en KNVB-voorzitter Staatsen heeft zijn uitwerking gehad. De dreigende scheuring van de stuurgroep die het verzoeningsproces begeleidt, is op het nippertje voorkomen; de partijen zitten weer op één lijn.

De stuurgroep voelde zich overvallen door het college van B en W èn bemiddelaar Staatsen, omdat ze niet is gekend in het besluit dat de zieke gemeentesecretaris J. de Wildt niet zal terugkeren. Bemiddelaar Staatsen en de fractievoorzitters van alle Zaanse partijen hebben vrijdag een 'radiostilte' afgesproken, maar het blijft gisten.

De Zaanse CDA-fractieleider A. Brinkman verwoordt het malaise-gevoel als volgt: 'Het college heeft deze week de kans gemist een nieuwe vertrouwensbasis te leggen. De opstelling van het college heeft geleid tot een scheiding der geesten. De raad mist van het college de verbetenheid, de bittere ernst om er samen nog uit te komen. Dat blijft irritatie oproepen.'

Brinkman kent de Zaanse gemeenteraad al zeventien jaar. 'Ook vóór de komst van burgemeester Bruinsma was het in Zaanstad niet altijd pais en vree, maar we hebben altijd escalatie kunnen voorkomen. Wat nu opvalt, is dat de openhartigheid is verdwenen, de onderlinge waardering ontbreekt.'

Vanaf het moment dat burgemeester Bruinsma in 1992 aantrad, ontstonden er spanningen. Gemeentesecretaris De Wildt hield een speech bij de installatie van Bruinsma waarvoor deze volstrekt geen waardering kon opbrengen. Sindsdien leefden de twee op voet van oorlog. En kwamen er verhalen in de wereld.

De gemeentesecretaris zou in de kring van secretarissen van grote gemeenten hebben gezegd dat Bruinsma het niet zou redden, later zelfs dat zij haar positie aan het heroverwegen was. Praatjes die in het Zaanse al snel tot waarheid werden verheven. Zo zou de burgemeester haar chauffeur eens uit de dienstauto hebben gezet en met de trein hebben teruggestuurd naar Zaanstad. Erg leuk voor de beeldvorming, maar volgens betrokkenen pertinent onwaar.

Feit is dat Bruinsma in brede kring wrevel kan opwekken en dat ook heeft gedaan. Ze draaide gezellige feestjes terug waar iets te gemakkelijk werd omgesprongen met gemeenschapsgeld, en gelastte een voorgenomen reis van het vorige college naar de wereldtentoonstelling in Sevilla af. Een fractievoorzitter zegt dat Bruinsma tegen zere benen schopt en dat 'niet doet met pantoffels aan'. Zo zou zij zich te sterk hebben afgezet tegen de in de loop der jaren gegroeide 'Zaanse cultuur'.

De spanningen wortelen voor een deel in de tijd voor haar aantreden in Zaanstad. Dat concludeert C. Roozemond, die de bestuurlijke en ambtelijke cultuur deze zomer analyseerde. 'Niet één functionaris, maar velen dragen een in zwaarte variërende verantwoordelijkheid voor de situatie die ik heb aangetroffen.'

De huidige burgemeester van Groningen, Hans Ouwerkerk, was twee jaar eerste man in Zaanstad, voor Bruinsma aantrad. Ouwerkerk, die een hecht team vormde met de gemeentesecretaris, is niet bereid terug te blikken. 'Hij vindt het niet goed om over zijn graf te regeren', laat een woordvoerster van de gemeente Groningen weten.

De afgelopen twintig jaar heeft zich een belangrijke cultuuromslag voorgedaan in Zaanstad. In 1974 werden zeven gemeenten samengevoegd tot een grote stad. Vele diensten zijn samengegaan, en dat is meer dan eens een vruchtbare bodem gebleken voor conflicten.

Zaanstad verkeerde jarenlang in een bijna uitzichtloze financiële situatie. De gemeente is enige jaren een artikel 12-gemeente geweest en stond dus onder curatele van het rijk. Ongeveer zeven jaar geleden klom Zaanstad uit het financiële dal; dat luidde een enorme inhaalslag in. Vorming en training van ambtenaren kregen daarbij flinke aandacht.

Zaanstad heeft, wellicht nog meer dan andere gemeenten, de laatste jaren te maken gehad met sterk veranderde politieke machtsverhoudingen. De PvdA had achttien zetels in de gemeenteraad. Dat aantal is nu gehalveerd. Historisch bepaalde posten die altijd in handen waren van de sociaal-democraten, zijn voor de PvdA verloren gegaan.

Roozemond merkt daarover in zijn onderzoeksrapport bijna snaaks op: 'Tijdens de hoorzittingen bekroop mij vaak het gevoel dat niet ieder zich steeds realiseerde dat de tijden van Klaas ter Laan, Joris in 't Veld en Wim Thomassen echt achter aller ruggen liggen.' Ook de 'booming' van plaatselijke partijen heeft sterk bijgedragen tot de veranderde verhoudingen. Dat is goed terug te zien in het politieke debat.

'Niet verheffend', noemde GroenLinks-fractieleider S. van den Berg het debat deze week. 'Het vertrouwen in het college is tot het nulpunt gedaald.' CDA-woordvoerder Brinkman sluit zich daarbij aan. 'Deze week was er voor het raadsdebat een grote eensgezindheid. Geen enkele fractievoorzitter had het plan het even uit de klauwen te laten lopen. Maar dat gebeurde toch, omdat het college de raad bruskeerde.'

PvdA-fractievoorzitter C. Hooghiemstra vraagt zich af of de positie van burgemeester Bruinsma zo zoetjes aan niet onhoudbaar is geworden. 'De omstandigheden van de laatste tijd hebben haar positie stevig ondermijnd. Daardoor kan het in de rede liggen dat ze de eer aan zichzelf houdt.'

De 'aangetaste' Zaanse cultuur, een burgemeester als middelpunt van alsmaar oplaaiende irritaties, een college dat geen vertrouwen meer geniet van de raad en een bemiddelaar die dreigt op te stappen: de Zaanse affaire begint op een soap-serie te lijken. 'De ontwikkelingen zijn nu niet meer te voorspellen', zegt een insider. 'Als een koorddanser begint te wankelen, weet je nooit welke kant hij op gaat vallen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden