Fouten in literaire werken en recensies

Iedereen maakt weleens een fout. Maar bij een schrijver staat het voorgoed zwart op wit. Ik heb eens een personage een Golden Fiction laten opsteken in een tijd dat dit merk sigaretten niet verkrijgbaar was....

Herman Franke

Een lezer attendeerde mij erop. Omdat het in mijn roman De verbeelding stond, vond ik het wel een mooie vergissing en heb ik haar in herdrukken laten staan. In diezelfde roman stond ergens dat de Engelse zeeheld Nelson zijn linkerarm miste, terwijl de foto op de omslag duidelijk liet zien dat het zijn rechterarm was. Ik heb mij er op een literaire avond uitgekletst door glashard te beweren dat in dit geval 'natuurlijk' het perspectief van de toeschouwer werd gehanteerd, maar ik heb er later toch maar rechterarm van gemaakt.

In de eerste drukken van Publieke Werken van Thomas Rosenboom wordt bridge gespeeld in een tijd dat het spel nog niet bestond. Hij veranderde het heel handig in whist. Cees Nooteboom schrijft in Allerzielen tot twee keer toe dat Odysseus zich aan de mast van zijn schip liet vastbinden en was in zijn oren deed om de lokroep van de sirenen te kunnen weerstaan. Maar Odysseus deed juist géén was in zijn oren. Hij liet zich aan de mast vastbinden omdat hij het onweerstaanbare gezang van die prachtvrouwen weleens wilde horen, zonder ervoor te kunnen bezwijken. Het waren zijn roeiers die hun oren met was dichtstopten. In de elfde druk valt de fout nog steeds te bewonderen.

Volgens mij zijn de seksuele prestaties van de bloedmooie castraat in De virtuoos van Margriet de Moor ook een fout, maar hier begeven we ons op een hellend vlak. Fictie schept haar eigen waarheid. Dat een ongeboren meisje in De langverwachte van Abdelkader Benali verhalen vertelt, is natuurlijk geen fout maar gedurfde verbeelding, evenals de springlevende status van de Griekse god Apollo in The Movo Tapes van A.F.Th.

In Flauberts Papegaai trekt Julian Barnes van leer tegen een literatuurprofessor die Flaubert verwijt dat de ogen van madame Bovary dan weer zwart, dan weer blauw en dan weer bruin zijn. Barnes zocht alle passages op die gewijd zijn aan de ogen van Emma. Daaruit blijkt juist dat Flaubert al die kleurschakeringen nodig heeft om 'de bijzondere, moeilijke ogen van een tragische, overspelige vrouw' te beschrijven. Niks slordigheid. Bovendien stond voor Emma Bovary een vrouw model bij wie opviel dat haar ogen, naar gelang de lichtval, groen, grijs of blauw waren. Barnes schampert dat zijn ogen bij het lezen van de literatuurwetenschappelijke verwijten aan Flaubert 'totaal verschoten' waren van woede.

Hoe erg zijn fouten in literaire werken? Barnes noemt het argument dat middelen als ironie en fantasie veel minder hanteerbaar worden wanneer de feitelijke kant van literatuur onbetrouwbaar wordt. Maar met de meeste fouten loopt het zo'n vaart niet. Als je ze al opmerkt, halen ze je hooguit even uit de werkelijkheid van de roman. Je beseft dat alles bedacht is door een mens van vlees en bloed die net als iedereen weleens stomme fouten maakt. Literaire fouten demystificeren. Een ontdekte fout gaat ten koste van de magie van het verhaal. Meestal duurt de verstoring maar kort. Al gauw resteert de glimlach.

Heel aardig is bijvoorbeeld een optische fout in Lord of the Flies van Nobelprijs-winnaar William Golding. In dat boek wordt de bril van de bijziende Piggy gebruikt als een brandglas om vuur te maken. Maar met zo'n bril kan dat niet. Volgens Maarten 't Hart, bioloog van huis uit, staan de meeste romans vol met fouten over flora en fauna, maar niemand merkt ze op. Jammer genoeg ben ik de naam vergeten van de schrijfster die tijdens het voorlezen van een verhaal opeens stilviel en zei: 'Dat is stom. Hij zat nog niet, dus hij kan nu niet opstaan.' Ze had het verhaal al vele keren voorgelezen en de fout nooit opgemerkt.

Ook recensenten maken fouten. De mooiste die ik ken stond in de recensie van een concert. In het derde deel van Mahlers derde symfonie blaast een trompettist achter het podium om de vereiste echo-achtige klank te bereiken. In de uitvoering die deze recensent bijwoonde, keerde de trompettist daarna weer op zijn plaats in het orkest terug. In zijn recensie noemde hij het typerend voor de slordigheid van de uitvoering dat een van de trompettisten zelfs te laat kwam.

De fout die Max Pam onlangs maakte in HP/De Tijd in zijn recensie van mijn roman Wolfstonen mag er ook wezen. Volgens Pam haalt een personage in deze roman 'Gerard Reve's beroemde woorden' aan: gij die hier binnentreedt, laat alle hoop varen. Maar die wereldberoemde woorden komen uit de Divina Commedia (Canto III) van Dante. Ze staan boven de poort naar de hel. De fout lijkt een beetje op verwijzingen naar de recente uitspraak van Bush: wie niet voor ons is, is tegen ons. Maar misschien wist Bush zelf niet eens dat hij de woorden van Jezus verhaspelde.

Het allerbontst maakte Jeroen Vullings het eind vorig jaar in zijn bespreking van Nootebooms hotel van Cees Nooteboom in Vrij Nederland. Vullings is buitengewoon enthousiast over dit boek. Hij roemt de 'vluchtige elegantie' van Nootebooms stijl en diens 'inspirerende rijkdom aan ideeën'. Bij Nooteboom, merkt Vullings bewonderend op, is er 'altijd een verleden achter het verleden'. In de laatste alinea illustreert hij zijn oordeel 'met Nooteboom's eigen woorden'. Er volgt een boeiend citaat over de grootheid van de ware kunst die bestaat uit het terugvinden, terugwinnen en kenbaar maken van de werkelijkheid waar wij zo ver buiten staan, 'een werkelijkheid die wij grote kans lopen tot onze dood niet te hebben gekend, en die heel gewoon ons leven is'. En dan volgt de slotzin van Jeroen Vullings: 'Wat een schrijver.' Als lezer knik je instemmend. Ja, die Nooteboom kan er wat van. Maar het is helemaal geen citaat van Nooteboom. Het is van Proust, uit Le temps retrouvé, het laatste deel van À la recherche du temps perdu. En dat zegt Nooteboom er ook heel duidelijk bij in zijn boek!

Wat een fout.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden