Drie vragen

Fouten bij briefstemmen: was dit niet te voorzien en komen er straks rechtszaken?

Met het briefstemmen gaat van alles mis. Zo veel zelfs dat minister Ollongren van Binnenlandse Zaken vandaag nog een wijziging in de telprocedure aanbracht om te voorkomen dat veel stemmen ongeldig moeten worden verklaard. Politieke partijen beginnen zich te roeren.

In een briefstembureau in Nijmegen worden maandag de binnengekomen poststemmen gesorteerd. Dinsdag werd de telprocedure aangepast waardoor er minder stemmen ongeldig verklaard hoeven te worden. Beeld Marcel van den Bergh
In een briefstembureau in Nijmegen worden maandag de binnengekomen poststemmen gesorteerd. Dinsdag werd de telprocedure aangepast waardoor er minder stemmen ongeldig verklaard hoeven te worden.Beeld Marcel van den Bergh

Waren de problemen niet te voorzien?

Uit een inventarisatie van de Volkskrant van vorige week kwam naar voren dat vrijwel alle 70-plussers de instructies voor briefstemmen niet bijster moeilijk vonden. Maar het wordt wel duidelijk dat veel briefstemmers misschien denken dat ze alles goed hebben gedaan, maar in werkelijkheid toch ergens uit de bocht zijn gevlogen.

Het door Zondag met Lubach uitgezonden filmpje met D66-coryfee Jan Terlouw (89) staat model voor hoe het bij velen kennelijk is gegaan. Bijna stopte Terlouw de stempluspas én het stembiljet zelf in de envelop die alleen voor het stembiljet is bedoeld. Precies deze fout is vermoedelijk door veel mensen gemaakt. Problematisch omdat de stemmenteller dan ook de identiteit van de kiezer kan zien. Zo zou er een schending zijn van het stemgeheim.

In allerijl heeft verantwoordelijk minister Ollongren (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, D66) nu besloten die fout door de vingers te zien. Zij wordt daarin gesteund door de Kiesraad en de Raad van State. De procedure is nu als volgt: wanneer bij het briefstembureau in de retourenvelop met antwoordnummer alleen de dichte biljetenvelop zit, dan wordt die niet direct afgekeurd. De leden van het briefstembureau worden dan geacht de biljetenvelop open te maken en zonder te kijken, op de tast, te checken of er naast het biljet ook een stempluspas in de envelop zit. Zij vinken de kiezer dan af en leggen de biljetenvelop apart om later door iemand anders geteld te worden.

Maar daarmee is nog niet alles wat misgaat ondervangen. Veel 70-plussers hebben per ongeluk de (ongeadresseerde) stembiljetenvelop op de bus gedaan en dan valt er eigenlijk niks meer te repareren. Opvallend is dat – het valt BZK misschien niet aan te rekenen want een verantwoordelijkheid van gemeenten – ook leden van het briefstembureau zelf allerlei fouten maken. In een reportage van de NOS vanuit het Brabantse Bernheze is te zien hoe een leidinggevende in het stembureau voortdurend leden moet corrigeren die verkeerd in de weer zijn met de enveloppen.

Hoe had het beter gekund?

De overheid heeft met instructiefilmpjes op de site en folders bij de stembescheiden zelf wel uitgelegd hoe het moet, maar dat heeft duidelijk niet iedereen goed tot zich genomen. Dat het voor veel 70-plussers te ingewikkeld is, wist Ollongren al in februari, toen in Den Haag een bescheiden proef werd gedaan met twaalf 70-plussers waarbij ook al van alles misging. Toen bleek onder meer dat de geroutineerde stemmers bijvoorbeeld niet tot zich lieten doordringen dat ze een handtekening op hun stempluspas moeten zetten. Daarop besloot Ollongren al om passen ook zonder handtekening te accepteren.

Maar aanpassingen op de enveloppen kwamen er niet. Ook niet nadat ouderenbonden suggereerden om de procedure iets helderder te maken door de twee enveloppen een andere kleur en een ander formaat te geven. Nederlanders in den vreemde, de enigen die tot dusverre per post konden stemmen, krijgen al een oranje retourenvelop (waar een witte met het stembiljet in moet worden gestopt) dus zo gek is die suggestie niet. Maar alle bescheiden waren toen al gedrukt, dus daar was volgens het ministerie geen gelegenheid meer voor.

Gaat al dit gerommel nog veel effect hebben op de uitslag en komt er politiek en juridisch gedonder van?

Dat er dit jaar meer stemmen dan voorheen ongeldig moeten worden verklaard, lijkt wel zeker. Als Maurice de Hond gelijk heeft, op basis van zijn onderzoek van afgelopen weekeinde, dan heeft een veel grotere groep 70-plussers per post gestemd dan BZK had ingeschat. Het kan volgens De Hond weleens oplopen tot een miljoen briefstemmen. Hoeveel van die stemmen uiteindelijk ongeldig zijn, weten we vermoedelijk pas eind van de week.

De problemen met briefstemmen zijn koren op de molen van complotdenkers en critici. Een partij als Forum voor Democratie weet bijvoorbeeld al zeker dat het er bij deze verkiezingen niet eerlijk aan toe gaat. Grote kans dat de rechter eraan te pas moet komen. Maar omdat zowel de Kiesraad als de Raad van State heeft ingestemd met de noodreparatie zal Ollongren daar sterk staan. In de Kiesraad en de Raad van State zitten juristen die de wet en vooral ook de tijdelijke wet verkiezingen Corona-19 tot in detail kennen. Toch zal ook een gewonnen zaak een verlies van het vertrouwen in het borgen van het stemrecht betekenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden