Fout kwam Pentagon slecht uit

Gedood door eigen vuur, in de doofpot gestopt door de eigen regering. Jon Krakauer schreef ‘De Held’ over Pat Tillman....

Jon Krakauer was koud in Afghanistan, of hij kreeg een kalasjnikov in zijn handen gedrukt. Wat moet ik daarmee?, vroeg de Amerikaanse schrijver verbaasd, ik ben hier om over de oorlog te schrijven, niet om tegen de Taliban te vechten. We gaan straks met twee humvees op pad, zeiden de soldaten bij wie hij als embedded writer was ingedeeld, we hebben chauffeurs en schutters – en jij bent schutter.

Krakauer (56), die nooit militair was, pakte het wapen aan. Of hij het ook gebruikt heeft? ‘Eenmaal. We waren ’s nachts op patrouille en op een kilometer afstand zetten de Taliban een mortier op. We konden de lichten zien. Schieten, zei de kapitein, en dat heb ik gedaan. Een beetje schuin in de lucht.’

Jon Krakauer maakte naam met zijn ijzingwekkende boek De ijle lucht in (Into Thin Air) over een rampzalig verlopen beklimming van de Mount Everest in 1996. Als schrijver voor buitensportblad Outside volgde hij een commerciële klimexpeditie van Nieuw-Zeelander Rob Hall. Krakauer haalde de top en kwam onder extreme omstandigheden weer beneden, voor acht van zijn medeklimmers liep de beklimming fataal af.

Krakauer: ‘Die beklimming was gevaarlijker dan mijn verblijf in Afghanistan. Er werd op mij geschoten, maar ik had nooit het gevoel: hey, ik kan gedood worden. Dat gevoel had ik op de Everest wel.’

Miljoenencontract
Krakauer was tweemaal in Afghanistan voor research voor een boek over Pat Tillman, de American Footballspeler die na 11/9 besloot als soldaat dienst te nemen in het leger. De 24-jarige Tillman liet er een miljoenencontract van de Arizona Cardinals voor lopen.

De sporter wilde strijden tegen het kwaad dat 11/9 had veroorzaakt, maar tot zijn grote verdriet werd hij naar Irak gestuurd, ‘een oorlog waar hij helemaal niet achterstond’. Pas in 2004 kwam Tillman in Afghanistan aan. Daar werd hij op 22 april, drie weken na zijn aankomst, gedood.

Uit zijn dood probeerden het Pentagon en minister van Defensie Donald Rumsfeld onmiddellijk garen te spinnen. Krakauer: ‘Vergis je niet, het Pentagon heeft een grote propaganda-afdeling en dat positieve nieuws, als je dat zo kan noemen, hadden ze even nodig. Op de avond dat Pats lichaam thuis arriveerde bracht de televisie een item over martelen in de Abu Ghraib-gevangenis door Amerikaanse soldaten. Daarnaast ging er van alles mis bij de gevechten rond de Iraakse stad Fallujah. Het Witte Huis zocht dus naar iets om de aandacht af te leiden van het dodelijke moeras dat Irak was geworden.’

Oorlogsheld
Op 23 april, een dag na Pats dood, gingen er in Washington zo’n 200 e-mails heen en weer over dit onderwerp. Als gesneuvelde oorlogsheld, dachten de autoriteiten, zou Tillman de media kunnen verleiden tot ‘een orgie van vleiende artikelen’. Krakauer: ‘Ze kregen geen ongelijk.’ Spijtig: vier weken later werd bekend dat Tillman sneuvelde door schoten die gelost waren door zijn maten, dood door friendly fire.

Toen Tillman door zijn familie werd begraven, was de militaire top daarvan al op de hoogte, zegt Krakauer. Tijdens de herdenkingsdienst die door de televisie werd uitgezonden, zei een officier dat Tillman als een held was gesneuveld in een hinderlaag. Krakauer: ‘Terwijl ze toen al wisten dat Pat door eigen vuur was gedood. Dat noem ik cynisch.’

In De Held (Where Men Win Glory: The Odyssey of Pat Tillman) schrijft Krakauer dat generaal Stanley McChrystal, commandant in Afghanistan, al op het moment dat hij Tillman postuum de Silver Star toekende, wist dat deze door eigen vuur was gedood.

Onder het tapijt
Krakauer: ‘McChrystal heeft persoonlijk de zaak onder het tapijt proberen te vegen, zonder twijfel in opdracht van vicepresident Dick Cheney of Donald Rumsfeld.’ Toen de schrijver McChrystal onlangs tijdens een televisieprogramma confronteerde met de feiten rond de dood van Tillman, wenste de militair daar niet op in te gaan. ‘Hij negeerde me.’

Vier weken na Tillmans dood werd toch bekendgemaakt dat hij door eigen vuur was gedood. Het leger zag zich genoodzaakt het nieuws zelf naar buiten te brengen. Tillmans broer Kevin, die in dezelfde eenheid als zijn broer diende, zou weer terugkeren naar zijn peloton. Krakauer: ‘Daar wist iedereen al dat Pat door eigen vuur was gedood. Dat zou Kevin zeker ook te weten zijn gekomen, zo werkt dat bij soldaten onderling, daar zijn geen geheimen.’

Het leger bracht het nieuws aan de vooravond van een vakantieperiode naar buiten, in de hoop dat de media het niet massaal zouden oppakken. ‘Nou, ze kregen ongelijk.’

Dagboeken
Krakauer kende Tillman alleen van de televisie. ‘Ik leerde hem pas echt kennen toen ik van zijn vrouw Marie zijn dagboeken kreeg. Een openbaring, hij kon zijn gedachten fantastisch onder woorden brengen.’

Uit die schrijfsels, waaruit in De Held ruim wordt geciteerd, blijkt dat de sporter/soldaat niet gelovig was, dat hij grote vraagtekens zette bij de legaliteit van de oorlog in Irak, en dat hij een tegenstander was van president Bush. ‘Hij adviseerde vrienden in 2004 op presidentskandidaat John Kerry te stemmen.’

Ook schreef Tillman dat hij, mocht hij sneuvelen, niet wilde dat zijn kist ‘door de straten geparadeerd zou worden’. Hetgeen dus wél gebeurde, zegt Krakauer: ‘Hij haatte de gedachte om een advertentie voor de oorlog zijn, een posterboy voor de war on terror. Hij gaf ook geen heldhaftige interviews.’

Van Tillmans laatste weken is niets bewaard. Het dagboek dat hij bij zich droeg toen hij gedood werd is verbrand. Krakauer: ‘Volgens de regels moet een gedode soldaat met al zijn spullen, zijn gehavende uniform plus wapenuitrusting, naar huis gevlogen worden. Nou, hij kwam naakt in zijn kist aan. Pats spullen werden op last van zijn officieren verbrand, ook zijn dagboek waarin hij schreef. Dat is op zijn zachtst gezegd vreemd en niet volgens de regels. ’

Stierf Pat Tillman, die na zijn dood nog tot korporaal werd bevorderd, voor een goede zaak? Krakauer: ‘De oorlog in Afghanistan duurt nu al negen jaar, en wat is er bereikt? Heel weinig. En wat we er de komende jaren ook gaan doen, met veel of weinig soldaten, het duurt minstens twintig jaar voordat er iets ten goede veranderd zal zijn. En dan nog, dan staat Afghanistan op het niveau van Bangladesh. Iedereen die iets anders beweert, zit er vreselijk naast.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden