Fotografie is altijd gesjoemel geweest

In april van dit jaar werd persfotograaf Brian Walski ontslagen door de Los Angeles Times. Walski had zijn foto van het front in Basra, die op 31 maart de voorpagina haalde, samengesteld uit twee andere foto's, die weliswaar de waarheid' weergaven, maar net iets minder mooi van compositie waren....

Sjoemelen met de waarheid het mag niet, en toch wordt het al sinds mensenheugenis gedaan. Afgelopen week nog bleek dat de Palestijnse filmmaker Hany Abu-Assad zijn documentaire Ford Transit geheel en al in scène heeft gezet.

De superrealist Hans Holbein, wiens zestiende-eeuwse portretten nu in het Mauritshuis hangen, maakte zijn modellen mooier dan ze in werkelijkheid waren. En ook de fotografie, de nieuwsfotografie niet uitgezonderd, bedient zich sinds haar ontstaan van manipulatie, zo blijkt uit de tentoonstelling Tatouage die het Breda's Museum tijdens het festival Breda Photo 2003 presenteert.

Aan de muur hangt een twintigtal foto's uit de Daily Mirror uit de periode 1928-1949. Een brand, een bokswedstrijd, twee stratenmakers, een beroemdheid, een zeeman met zijn laatste verovering het zijn alledaagse krantenonderwerpen.

Maar met die foto's is iets geks aan de hand. Allereerst zijn ze betekend; vage lijnen zijn met verf benadrukt, contrasten scherper gemaakt. Maar erger nog: ook de inhoud is veranderd.

In de Daily Mirror reikten de vlammen van een plaatselijk brandje tot in de hemel. In de Daily Mirror werd een derde stratenmaker met kniplijnen vakkundig het beeld uitgewerkt. In de Daily Mirror schilderde de art director van de krant, hoepla, een deurtje over een vrouw heen die zo stom was geweest om achter de zeeman en zijn liefje te gaan staan, en op die manier de intieme compositie verpestte.

Dit soort foto's, waarin de realiteit werd opgeofferd in naam van de esthetiek of het dramatisch effect, waren een belangrijke inspiratiebron voor surrealisten als André Breton (1896-1966), Man Ray (1890-1976), Claude Cahun (1894-1954) en Brassai (Gyula Halasz, 1899-1984). In eerste instantie was de fotografie, het vastleggen van de werkelijkheid, niet aan hen besteed, maar toen ze kennismaakten met de mysterieuze foto's van Eugène Atget (1857-1927) sloeg dat om. Zo bezien kon fotografie juist van grote waarde zijn voor het surrealisme. Met diverse technieken (fotogram, collage, solarisatie, negatiefdruk) manipuleerden de surrealisten erop los. Ze knoeiden met het oppervlak, de huid', van de foto's, schreven erop, sneden erin (vandaar de titel van de tentoonstelling).

Tatouage toont de diverse bronnen van de surrealistische fotografie en verschillende surrealistische thema's waarin die bronnen tot uiting kwamen, zoals de dood, de droom, het (vrouwelijk) lichaam, het abstracte. De oude foto's, die in een spaarzaam verlichte museumzaal zonder uitleg dicht op elkaar hangen (de begeleidende tekst, die in de museumwinkel te koop is, is onontbeerlijk), komen allemaal uit de verzameling van de Belgische Xavier Debeerst, fotoverzamelaar en eigenaar van fotogalerie AnamorFose in Kortrijk. Hij koos, in samenwerking met een paar andere verzamelaars, de foto's en oude tijdschriften uit.

Het leverde een visueel aantrekkelijke tentoonstelling op (waarbij Debeerst ook aandacht heeft voor drie hedendaagse, in de traditie van het surrealisme werkende fotografen, Jan Carels, Gabrielle de Montmollin en Paul Cava), én een historisch interessante. De enorme verzameling van Debeerst, met foto's uit de periode 1880-1950, bestaat niet alleen uit zeldzame pareltjes, zoals het gedetailleerde werk van de Belg Willy Kessels (1898-1974), maar ook uit materiaal dat een nieuw licht werpt op de geschiedenis van de fotografie.

Of liever gezegd: een óud nieuw licht. Want de fotografie is in wezen eigenlijk altijd sur-realistisch geweest, van Daguerre tot Brian Walski. In een commentaar op de affaire met de Los Angeles Times op photoq. nl schrijft Debeerst: Digitale fotografie is enkel een voortzetting van de technieken en het ideeëngoed van de jaren twintig. Niets nieuws onder de zon'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden