TEDx

Fotograaf Jimmy Nelson: 'Wij zijn vergeten hoe we moeten leven'

Fotograaf Jimmy Nelson reisde tweeënhalf jaar de wereld over en fotografeerde 35 stammen. Een visueel naslagwerk voor toekomstige generaties, omdat deze culturen op den duur zullen verdwijnen. Woensdag is hij spreker op TEDx Amsterdam in het Concertgebouw.

Before They Pass Away by Jimmy Nelson, Kazakhs, Mongolia, published by teNeues, Beeld Jimmy Nelson Pictures BV, www.beforethey.com

U maakte foto's van 35 stammen over de hele wereld voor het boek 'Before They Pass Away'. Het gaat over mensen die nog onaangetast leven door de moderne wereld. Welke stam was het moeilijkst te bereiken?
'Er was één stam, in het noorden van Rusland, die ook wel de laatste Eskimo's worden genoemd. Een maand lang zijn we onderweg geweest, door een helse kou, om hen te vinden op het meest verstopte plek op aarde. Niemand wist precies waar dit groepje van zestig man zich precies bevond. Dat was in technische zin de moeilijkste groep om te bereiken.'

Wat trof u daar aan?
'Niet lang geleden is deze groep, de Chukchi , door de overheid teruggebracht naar de stad. Daar kregen zij een appartement, televisie, alcohol, warmte. Maar ze waren niet gelukkig, met al die luxe. Ze besloten terug te gaan. Ze vertelden mij: Hier overleven we, en in het overleven voelen we onze kern. In die appartementen in de stad deden ze niets waardevols naar hun idee en voelden zij zich niet nuttig.'

Was het niet moeilijk om met deze mensen te communiceren?
'Hoe verder weg van de bewoonde wereld, hoe makkelijker het was om met de mensen een band te krijgen.'

Leg eens uit.
'Deze mensen laten zichzelf zien zoals ze zijn. Ontwikkelde mensen staan daar minder open voor. Ze zijn sceptischer. Dat zag je bijvoorbeeld bij de Aboriginals in Australië. Ik heb hen twee keer geprobeerd te fotograferen. Dat was erg moeilijk, want ze waren erg wantrouwend, juist door hoe zij behandeld zijn in Australië. Australië heeft erg veel moeite met het eigen culturele erfgoed, viel mij op.'

Nenets, Russia, published by teNeues, www.teneues.com. Beeld Jimmy Nelson Pictures BV, www.beforethey.com
 
'Hoe verder weg van de bewoonde wereld, hoe makkelijker het was om met de mensen een band te krijgen.'

U zei in De Wereld Draait Door dat u veel ziet veranderen in de wereld, de afgelopen jaar nog meer door de digitalisering. 'Ik maak me daar zorgen over', liet u weten. Wat hebben deze mensen nog dat wij al kwijt zijn?
'Individualiteit. De mensen die ik heb gefotografeerd zijn heel erg trots op wie ze zijn. Niemand vertelt hen wie ze moeten zijn. Wij zijn vergeten hoe we moeten leven, denk ik. We zijn te druk bezig met het leven van anderen. Er vindt in de westerse wereld op elk niveau homogenisatie plaats. Neem bijvoorbeeld het Amerikaans. Er zijn zoveel dialecten en toch hoor je maar één taal op televisie en internet.'

'De stammen die ik fotografeerde hebben ook een bijzondere balans met betrekking tot het lichaam. Hoe ze eten, jagen. Alles is gericht op overleven. Onze lichamen zijn niet ontworpen om te leven zoals we nu leven. Die mensen die daar leven zijn allemaal gezond.'

Bent u antropoloog, fotograaf, kunstenaar of activist?
'Ik ben geen antropoloog, geen socioloog. Op mijn 18de ben ik begonnen met fotograferen, nu ben ik 45 jaar. Vier jaar ben ik met dit project bezig. Ik wil geen evangelist zijn. Ik ben allergisch voor mensen die dingen verkopen, ik wil zelf ontdekken. Ik zal nooit voor Greenpeace gaan werken, op gebouwen staan en schreeuwen. Binnen die visuele boodschap van een foto wil ik mensen vragen laten stellen.'

Het boek gaat over stammen. Tot welke stam behoort u?
'Een stam is een verzameling mensen met zelfde soort levensopvattingen. Voor mij is mijn stam mijn gezin. Maar het kan ook de buurt, of de school zijn. Ik heb over de hele wereld gewoond. Ik voel mijn nu eindelijk thuis in Amsterdam.

'Eindelijk heb ik objectiviteit. Dat ik de bijzondere dingen van mijn eigen leven kan zien. Als je te lang op één plek bent, zie je dat niet meer. Dat mijn kinderen elke dag veilig van school thuis komen, is op veel plekken in de wereld helemaal niet vanzelfsprekend. Ik zie dat nu. Net als die Eskimo's die even in de stad hebben gewoond. Die zijn weer teruggekeerd. Ze weten dat ze dat niet willen, dat leven binnen. Ook zij hadden opeens objectiviteit.

Was het makkelijk om mensen voor uw camera te krijgen?
'Ik werkte onder extreme omstandigheden. Het was vies, koud, donker, of juist heel heet. Het is fysiek heel zwaar. Je moet heel ver kunnen gaan. Uren op je knieën, accepteren dat veel dingen niet goed gaan. Veel van die mensen die ik wilde vastleggen op camera, wisten niet wat een foto was. Ik probeerde hun ijdelheid te voeden.'

Hoe deed u dat?
'Je maakt je heel klein. Als een hond die op de grond op zijn rug ligt. En steeds oe en ah roepen. Bijna hypnotiserend. Je moet de mensen trots maken.'

Maasai, Tanzania, published by teNeues Beeld Jimmy Nelson Pictures BV, www.beforethey.com
 
De mensen die ik heb gefotografeerd zijn heel erg trots op wie ze zijn. Niemand vertelt hen wie ze moeten zijn. Wij zijn vergeten hoe we moeten leven, denk ik.

Over fotografie in tijden van crisis zei u in The New York Times: I realized I'd become a chef who wanted to produce a five-course meal for clients who wanted hamburger. Voor dit project vond u de Nederlandse miljardair Marcel Boekhoorn, die het project steunde met 400 duizend euro. Is dat de toekomst voor fotografen, een suikeroom vinden?
'Het is maar één voorbeeld hoe het kan. Voor de duidelijkheid: hij heeft het geld niet gegeven, maar geleend. Ik moet het terugbetalen met rente. Boekhoorn is een investeerder. Als zakenman heeft hij zijn geld al verdiend, waardoor hij nu dit kan soort projecten op zich kan nemen. Want een bank zou mij dit geld nooit lenen. Iedereen kan tegenwoordig foto's maken. Je moet echt een goed verhaal hebben.'

U gaf uw boek de naam Before They Pass Away. Gaan deze culturen eraan? En zo ja: Hoe lang geeft u ze nog?

'Voor mijn gevoel zullen deze culturen niet uitsterven. Wel wil ik aan deze stammen de boodschap overbrengen dat de authenticiteit van hun cultuur dreigt te verdwijnen. Ze zien er zelf namelijk niet de waarde van in. Voor hun gevoel ligt succes in ontwikkeling, zoals in de westerse wereld. Ze zien zichzelf als primitief. Die realisatie zie je steeds meer naarmate ze in contact met anderen komen. Ik wil terug met mijn fotoboek om hen te laten zien dat ze moeten uitkijken.'

Uw boek is dus ook een waarschuwing aan de mensen die op de foto staan: Zie de westerse ontwikkelde wereld in godsnaam niet als ideaal?
'Ik wil de stammen opzoeken met de gemaakte foto's. Om te laten zien: Dit hebben we gemaakt. Kijk, er zijn meer mensen zoals jullie. En: Maak niet dezelfde fouten die wij hebben gemaakt. We zijn al bezig met de BBC voor een documentaire.'

Ga je dat tegen met een fotoboek?
'Dat weet ik niet. Ik ben maar een persoon. Ik denk wel dat het de moeite waard is.'

Hoe bereidt u zich voort op uw TEDTalk?
'Ik vind het extreem spannend. Ik heb er enorm veel zin in, maar ben bang dat ik te veel in te korte tijd wil vertellen. Ik heb mensen gelukkig die meeluisteren en zeggen: 'Jimmy, langzamer praten. Je kunt in die paar minuten geen boek vertellen.'

Maori, New Zealand, published by teNeues, Beeld Jimmy Nelson Pictures BV, www.beforethey.com
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.