REPORTAGE

Fotograaf Hans van der Meer laat zien hoe boeren denken

Voetbalvelden, fietsenrekken, plantenbakken: fotograaf Hans van der Meer is geobsedeerd door het Nederlands landschap. Nu kijkt hij voor een Volkskrantserie en een tentoonstelling naar een oude liefde: het boerenbedrijf.

Zwangere Jersey koe op natuureiland Gouden Boaiem. Beeld Hans van der Meer

Scène 1

Locatie: de koeienstal van biologische melkveehouderij Obio, Drachten, Friesland.

Fotograaf Hans van der Meer en boer Durk Oosterhof staan te kijken naar een zwart, twee weken oud kalfje, dat in het hooi naast zijn moeder ligt. De andere koeien, het zijn er ongeveer veertig, lopen als in slow motion voorbij of staan wat voor zich uit te kauwen. Eentje bedient met onverwachte daadkracht een voermachine, alsof ze in het casino achter de fruitautomaat staat. Het licht is schemerig, de geur van mest schroeit de neus.

Fotograaf: 'Ja kijk, als ik 'm zo zie liggen, denk ik: deze foto zou ik eigenlijk gewoon nu moeten maken, want straks is-ie misschien weer opgestaan of ziet het er weer anders uit.'

Boer: 'Tja. Maar goed. Dan heb je weer een nieuwe situatie. Dus.'

Fotograaf: 'Nou. Zo werkt het in de fotografie, hè. Je denkt altijd: ik doe het straks wel, maar dan is het weg.'

Paraatheid

Even later stapt hij met zijn camera door het lage hek het koeienterritorium binnen. Ineens zijn de dames in opperste staat van paraatheid. Ze draaien zich richting de indringer, blijven op gepaste afstand als bevroren staan en heffen een schor geloei aan, alsof ze een koor zijn in een Griekse tragedie, dat de held van het verhaal wil waarschuwen. Even is de sfeer bijna dreigend. Dan begint de fotograaf te fluiten en vallen de beesten als bij toverslag stil. De fotograaf verroert zich niet. Hij wacht tot het kalfje hem recht aankijkt.

Het leven is theater. Zoveel wordt duidelijk wanneer je met Hans van der Meer (60) op stap gaat. In de auto vanuit zijn woonplaats Amsterdam vormen de mistige weilanden van Noord-Holland en Friesland het decor voor zijn monoloog over wat fotografie vermag. Hoe ze, als het goed is, 'een gordijntje wegtrekt' en zicht biedt op een wereld die je kent maar waar je eigenlijk nooit goed naar kijkt. Hij praat in zachte volzinnen, waarvan je vermoedt dat hij ze al vaker uitsprak maar ze klinken alsof hij ze net bedacht. Aanleiding voor de trip is een nieuwe serie in de Volkskrant, met beeld en zelf geschreven teksten, en een opdracht die hij kreeg van het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam (zie kader boven aan de pagina): om met de zwart-witfoto's uit het boek Rundvee van Cas Oorthuys uit 1948 in het achterhoofd de huidige stand van zaken in de Nederlandse melkveehouderij te fotograferen.

Drachten. Beeld Hans van der Meer

Historisch

Op uitnodiging van het Nederlands Fotomuseum maakte fotograaf Hans van der Meer een fotoserie geïnspireerd op het fotoboek Rundvee van Cas Oorthuys uit 1948. Een selectie uit beide series is te zien in het Fries Museum. Het is de eerste tentoonstelling in de serie 'De Mix', een initiatief van het Nederlands Fotomuseum en fotograaf Raphaël Philippen, waarin een hedendaagse fotograaf de opdracht krijgt nieuw werk te maken op basis van historisch werk uit de museumcollectie.

Blij

Hij is er blij mee, zegt hij van achter het stuur. De afgelopen vijf jaar begaf hij zich nauwelijks buiten de grenzen van de bebouwde kom. Hij fotografeerde een tijdje kustplaatsen op de hem kenmerkende, objectieve, droge en uitgeklede manier: met veel afstand en zonder al te veel actie. Als kijker heb je het idee dat je naar een bevroren moment uit een poldertoneelstuk kijkt, met Hollandse huizen en prullenbakken als rekwisieten. Ook bezocht Van der Meer talloze Nederlandse gemeenten die zich door de bevolkingsgroei gedwongen zagen hun publieke ruimte opnieuw in te richten, en dat deden door massaal dezelfde bankjes, fietsenrekken en plantenbakken te bestellen. Het resulteerde in het boek Nederland - Uit voorraad leverbaar (2012). Van der Meer nam er, behalve zijn foto's van eenvormige winkelstraten en pleintjes in plaatsen als Raalte, Doetinchem en Winschoten, ook een soort IKEA-catalogus in op van de bestelbare artikelen.

Daarna verdiepte hij zich voor Document Nederland, een documentaire-opdracht van het Rijksmuseum, in het grensgebied van Nederland en België. Daar richtten de bewoners volgens de richtlijnen van hun eigen land hun omgeving in: netjes binnen de lijntjes aan de noordelijke kant en vrij naar eigen inzicht aan de zuidelijke kant van de grens. Na dit alles wilde Van der Meer wel weer eens 'iets landschappelijks'.

Fotograaf Hans van der Meer. Beeld Julius Schrank

Nieuwste project

Dat kreeg hij - en hoe. Zijn nieuwste project, eigenlijk een voortzetting van een oude liefde (tijdens zijn studententijd was hij een blauwe maandag biologische boer en tegenwoordig werkt hij twee keer per jaar met zijn gezin op de boerderij van een vriend), katapulteerde hem niet alleen tussen de koeien en het groen, maar ook midden in verhitte discussies over melkquota, fosfaatplafonds en de intensieve veeteelt.

Die laatste begon op te komen in de tijd dat Cas Oorthuys het onderwerp belichtte. De Tweede Wereldoorlog was voorbij, inclusief de Hongerwinter. Om die nooit meer te hoeven meemaken, begon men het land te bebouwen zoals in de Verenigde Staten, eerst voorzichtig, later voluit: met veel kunstmest en steeds meer machines om de productie te verhogen.

Oorthuys kreeg van de overheid de opdracht om de ontwikkelingen in de veeteelt vast te leggen, die beheerst werd door dezelfde optimistische wederopbouwgedachte. Zijn foto's tonen hardwerkende boerenmensen, vaak van onderaf gefotografeerd zodat ze extra groot boven het landschap uittorenen, vrouwen die zittend op houten krukjes koeien melken en runderen in lommerrijke rivierlandschappen.

Contactvel. Cas Oorthuys was erbij toen de koeien voor het eerst elektronisch gemolken werden. Beeld Cas Oorthuys / Nederlands Fotomuseum

Ontwikkelingen

'De braafheid en de romantiek druipen ervan af', zegt Van der Meer. 'Logisch natuurlijk: hij werd betaald door de overheid. Hij moest een bepaald beeld leveren. Tegelijkertijd zie ik ook wel: zo was het toen, die vrouwen záten handmatig te melken op houten krukjes.'

Wat de foto's van Oorthuys vooral interessant maakt, is het moment waarop ze werden gemaakt. Vanaf 1948 zijn de ontwikkelingen in de veeteelt goed te volgen. Van der Meer ontdekte op contactafdrukken dat Oorthuys aanwezig was geweest bij de eerste vorm van machinaal melken, wat later 'jeepmelken' werd genoemd. Jeeps die na de oorlog door de geallieerden waren achtergelaten, werden in Friesland het weiland ingereden om het melken te vergemakkelijken. 'Het was de eerste stap in het mechanisatieproces waar we nu met zijn allen middenin zitten', zegt de fotograaf.

(Tekst gaat verder onder de foto)

Cas Oorthuys. Beeld Hollandse Hoogte
Beeld Hans van der Meer

Scène 2

Locatie: aan tafel in de woonkamer van Durk Oosterhof. De ramen bieden uitzicht op de weilanden, aan de muur hangt een zeelandschap.

Felle discussie

De twee mannen drinken koffie. Het gesprek gaat over het besluit van Oosterhuis om de pasgeboren kalfjes op zijn boerderij niet meteen te scheiden van hun moeder, een discussie die felle voor- en tegenstanders heeft en tot in de Haagse politiek wordt gevoerd. Oosterhuis, niet alleen boer maar ook plaatselijk politicus, staat voor een extensieve, holistische vorm van landbouw.

Daarin staat het dierenwelzijn voorop en wordt gekeken naar het geheel: wat blijft er over als je de totale keten, van melkquotum tot internationale afzetmarkt en van moederkalfjes tot melkproductie, in beschouwing neemt? Pas als je begrijpt hoe het hele systeem in elkaar zit, kun je beslissingen nemen.

Boer: 'Het gaat ook over beeldvorming...'

Fotograaf: 'Ah kijk! Dat is interessant.'

Boer: 'Mensen die bij de biologische boer kopen hebben vaak het idee: ha, de natuur, kalfjes bij de koe en zo. En als je dan biologische melk verkoopt, vind ik eigenlijk ook dat je aan dat beeld zou moeten voldoen. Als het enigszins kan natuurlijk. En in dit geval is dat niet zo moeilijk.'

Overdrachtelijke vorm

Hij beschouwt zichzelf niet als journalist, zegt Hans van der Meer, terug in de auto, op weg naar de volgende Friese boer. Daarvoor is zijn fotografie niet 'pointy' genoeg. 'Ik ben, geloof ik, altijd op zoek naar een indirecte mededeling, naar een overdrachtelijke vorm. Dat mensen er ook nog iets anders in mogen zien.'

Hij vertelt over zijn serie van Europese amateurvoetbalvelden, steeds gefotografeerd tegen de achtergrond van verschillende landschappen: adembenemende bergen, glooiende heuvels, of aan de rand van een dorp. Meest gestelde vraag: gaan die foto's nou over voetbal of landschap? 'Nou, dát is nog eens een goede opmerking, zeg. Inderdaad ja: over allebei.

'Dat onderwerp was ontzettend genereus, omdat ik kon spelen met dat waar fotografie goed in is: aandacht geven aan dingen die terloops, op de achtergrond zeg maar, een rol spelen. Je kunt als fotograaf wel denken dat je precies weet wat je vastlegt, maar dat is niet zo. Het zit eráchter. Het zit ernáást. Daar speel ik mee.'

Uit Rundvee. Beeld Cas Oorthuys / Nederlands Fotomuseum

Meerdere verhalen

Zo kun je meerdere verhalen vertellen met één beeld. Over het landschap en over voetbal. Over de inrichting van het Nederlandse weidelandschap en over de koe die daar staat. En uiteindelijk gaat alles over fotografie.

'In deze serie wil ik laten zien hoe boeren denken. Hoe hun ideeën tot uitdrukking komen in de manier waarop ze hun boerderij inrichten en wat je ziet. Je kijkt naar een koe in de wei, maar je realiseert je vaak niet dat daar een verhaal achter zit. Waarom loopt die koe daar? Is het een vlees- of een melkkoe? Je weet zo veel niet. Met fotografie kun je vragen stellen. Als ik mijn studenten (Hans van der Meer geeft les op de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag, red.) uitleg wat documentair kijken is, dan zeg ik: het eerste wat je doet, is je afvragen hoe het er tien jaar geleden uitzag. Waar kijk ik naar? Waarom ziet het er zo uit? Waar beweegt het naartoe? Dan ben je al iets aan het doen met tijd.'

Uit Rundvee. Beeld Cas Oorthuys / Nederlands Fotomuseum

Koeien, zwart-wit, rood-wit, groene weiden, bewolkte luchten: oer-Hollands en oer-uitgekauwd, zou je zeggen. Maar niet voor hem. Juist niet. De foto's die hij maakt en de teksten die hij erbij schrijft - ze belichten een wereld die iedereen denkt te kennen uit de media en uit reclames, maar die niemand eigenlijk echt bekijkt. 'Als jij gaat pinnen, dan kijk je niet naar hoe alles eruitziet. Het is gewoon jouw wereld. Maar fotografie geeft jou eventjes dat zetje. Hé verrek, nu kijk je wel. Van dat mechanisme probeer ik maximaal gebruik te maken. Even dat gordijntje wegtrekken.'

De koe: Cas Oorthuys en Hans van der Meer. 26/3 t/m 5/6 in het Fries Museum, Leeuwarden.

De eerste aflevering van de nieuwe serie van Hans van der Meer verschijnt op 25/3 in deze krant.

Beeld Hans van der Meer
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden