FOTO'S

Twee fotografen kiezen de tien mooiste foto's aller tijden. Vincent Mentzel van NRC Handelsblad (twee Zilveren Camera's) vindt dat fotografie woede, verdriet of machteloosheid moet opwekken....

Martijn Beekman

'Een foto moet kloten hebben', zei fotograaf Ed van der Elsken ooit. Hij had gelijk. Het is ondoenlijk om foto's uit deze categorie te beschrijven. Begrippen uit de lesboeken fotografie schieten tekort. Lichtval, compositie en 'het beslissende moment' zijn belangrijk, maar er is meer voor nodig om een foto te maken tot een toptien-foto. Ensceneren is taboe. De bezieling waarmee het beeld is gemaakt, is zichtbaar. De foto staat op het netvlies gebrand. Bij het samenstellen van deze ranglijst bleven de fotoboeken dan ook in de kast staan. Acht voor mij belangrijke fotografen en twee aparte gevallen. Met excuses aan alle leermeesters en collega's die ik nu tekort ga doen.

1. James Nachtwey, 1992. Somalische moeder begraaft haar kind. Lijkwade in dorre vlakte. Onder verschrikkelijke omstandigheden maakt Nachtwey foto's die ellendig en mooi tegelijk zijn. Foto wordt icoon.

2. Ed van der Elsken, 1982. Disco in Parijs. Jongen kijkt en danst met meisje, dat wegkijkt. In kleur kon Van der Elsken ook klassieke liefdesfoto's maken.

3. Alex Webb, 1986-1988. In foto's van Webb kun je lekker rondkijken. Er gebeurt veel op een enkele foto. Tussen bloederige foto's uit Haïti (boek Under a grudging sun) staat 'Sait d'eau pilgrimage'. Dertien mensen bij een waterval, dertien verhalen.

4. Sebastiao Salgado, 1986. Goudzoekers in Brazilië. Eerbetoon aan arbeiders die nog zwaar lichamelijk werk verrichten, onderdeel van het project Workers. Op de foto een van de vijfduizend bemodderde goudzoekers, klimmend uit de mijn. Slavernij anno nu.

5. Nick Wapplington, 1991. De fotograaf volgt twee workingclass families in Nottingham. Intieme foto's. Op de beste uit Living Room zien we een Ma-Flodder-achtige verschijning met roze konijnenpantoffels op een bank zitten. In haar hand een kotsende baby. Wapplington's aanwezigheid is vanzelfsprekend geworden. Het lijkt zo makkelijk om het alledaagse leven vast te leggen, maar dat is schijn.

6. Nick Ut, 1972. Napalmbom in Trangbang, Zuid-Vietnam. Wereldberoemde foto, bezorgt nog steeds een flinke dosis kippenvel. In de VS schrok men van het werkelijke beeld van de oorlog ver van huis. Niet het gehele negatief is afgedrukt. De soldaat die het filmrolletje aan het verwisselen is, is in de donkere kamer weggesneden.

7. Carl de Keyzer, 1994-1995. Durres, Albanië. Oost-Europa na de val van het communisme. Bruidspaar in vliegtuigje op de kermis. Een autowrak en vervallen huizen completeren het beeld. Foto's van De Keyzer hebben iets surrealistisch, mede door de lichtval. Wat kan een enkele foto veel vertellen. Het is een cliché, maar wel waar.

8. Elliott Erwitt, 1968. St. Tropez. Meisje met plastic zwaan loopt naar de branding. Haar gezicht gaat schuil achter het plastic beest. Erwitt laat op briljante wijze de humor in triviale gebeurtenissen zien.

9. De foto die ik ooit uit een afvalbak van een één-uur-service heb gevist. Mislukt, volgens de maker. Naast een voor de lens gehouden vinger zien we een typisch Hollandse huiskamer. Op het Perzisch kleedje lege borden en een fritesemmer. Man met tatoeages en buik onderuit gezakt in een stoel. Zo'n mooie, verdwaalde foto waar je over kan fantaseren. Adres onbekend.

10. Gerard Beekman, 1973. Vader fotografeert zoontje. Zo hoort het ook. Het liefst lachend, spelend of op een verjaardagsfeestje. Beekman nam de camera ook ter hand toen een deur dicht bleef voor een jankende peuter. Ook mooi voor het album.

Vincent Mentzel

Wat zijn mijn tien belangrijkste foto's/fotografen/of beelden die nooit meer van je netvlies gaan/bepalend zijn voor je leven en werken/of zo je wilt, je reden van bestaan? Je kunt een rij fotografen noemen die wat werk betreft een diepe indruk op je hebben gemaakt. Zin geven aan het tegenstrijdige gevoel dat een foto toch niets helpt. Waarom doe je zoiets doms als foto's maken? Sommige mensen menen te moeten zeggen dat het toch wel een voorrecht is om overal maar vooraan te mogen staan. Het diepste leed van je medemens te mogen zien. Helpt het om vooraan te staan?

1. Een werkelijk schitterende foto staat in het boek photodiscovery, Mastersworks of Photography 1840-1940 van Bruce Bernard. Een boek vol 'World Press Photos' van die tijd. Een daarvan staat symbool voor de zinloosheid van het bestaan. Gemaakt in India in 1890, met als titel: de Hyderabad Honger. Een uitgemergelde stervende vrouw, omgeven door haar eveneens uitgemergelde kinderen. Een kind schraapt de laatste resten eten uit een pot. De foto is van een 'schoonheid' en zou ook gisteren, waar ook ter wereld, gemaakt kunnen zijn. Opdrachtgever van deze foto was een weldoener in Hyderabad, die hulp gaf aan hongerslachtoffers.

2. Dmitri Baltermants weergaloze foto's gemaakt tijdens de Russische oorlog 1941-1945: 'Verdriet'. Vrouwen die op het slagveld hun gedode geliefden terugvinden. Zulke aangrijpende beelden die het afmaken van biggetjes in Nederland reduceren tot lieflijke beelden. Wat zou zo'n minister Aartsen toch bezield kunnen hebben om ons die beelden te willen onthouden? Prachtig zoals Rien Zilvold dat moment van het doden heeft vastgelegd!

3. Een bevroren vijver bij het Zomerpaleis in Peking 1979. Een Chinees op stalen noren met een hoge zwarte hoed op. Geen mooier beeld illustreerde op deze foto van Daniel Koning de ommekeer in de Chinese Volksrepubliek. De toenmalige hoofdredacteur van de Volkskrant vond reisjes van fotografen naar het buitenland overdreven en geldverspilling. Op mijn opmerking dat ik bovengenoemde foto op de voorpagina van een krant had gezien, en vond dat zo'n beeld in één klap alle kosten van een reis eruit haalde, reageerde hij terstond: 'Maar die hadden WIJ ook'

4. De Duitse fotograaf August Sander legde op onnavolgbare wijze de jaren dertig in Duitsland vast. De trotse bouwvakker met de enorme bakstenen massa op zijn schouder, of de tragische werkloze man op de hoek van een straat. De legitieme aanwezigheid van de fotograaf.

5. Waarom kijk je altijd weer naar de beelden van Erich Salomon? Om de eenvoudige reden dat deze foto's een inkijk geven in een historische wereld die, wanneer je je ogen sluit, vandaag gesitueerd zou kunnen zijn. De boodschapper werd door de nazi's vermoord.

6. Wat zie je, wanneer je Vietnam zegt? Het verschrikkelijke beeld van het meisje dat wegrent uit een Amerikaans napalmbombardement. Nick Ut legde het vast. Of het kleine Vietnamese meisje in een bordeel met die grote Amerikaanse militair? We gaan onze schaamte voorbij wanneer we dat beeld in onze herinnering terugroepen. Datzelfde geldt ook voor de beelden van de 'shellshock' soldaat van Don Mc Cullin, of de wrede foto's van de meesterlijke Philip Jones Griffiths. Waar houdt je innerlijke diaprojectie op, het wordt te veel.

7. Opgevoed in een Vrijzinnig Hervormd gezin met als een van de voorbeelden Albert Schweitzer, de dokter, dominee, die in Lambarene een ziekenhuis stichtte. Het portret van deze man was een van de eerste portretten die ik moest afdrukken van mijn leermeesteres, de Amsterdamse theaterfotografe Maria Austria. Een afdruk van die prachtige kop heb ik pas na lange tijd aan haar durven vragen, en Schweitzer heeft tot aan de dood van mijn vader in zijn studeerkamer gehangen. Zulke portretten wilde ik ook maken.

8. Minamata, Japan, het door kwik vergiftigde meisje in het bad, liefdevol door haar moeder vastgehouden. Een heel vissersdorp door een kwikfabriek beschadigd. Eugene Smith werkte, samen met zijn vrouw Eileen, jaren aan het project: een aanklacht tegen de macht van multinationals. Helpt het? Wanneer Smith nog geleefd zou hebben, zou Shell in Nigeria zijn onderwerp zijn geweest.

9. Eigenlijk staan alle theaterbeelden van Leo van Velzen voor het prachtige werk dat hij maakt. Echter onvergetelijk is zijn beeld van Johnny Kraaykamp in King Lear. Majestueus, de komiek als klassiek acteur.

10. Een symbool voor de grote kracht van de fotojournalistiek is de jaarlijkse tentoonstelling van 'World Press Photo' en het boek van de wereldfotografen die ervoor inzenden. Het maakt je bescheiden, maar ook angstig. Is er dan echt niets meer wat de mens tot schaamte kan bewegen? Goed nieuws is geen nieuws, daarom is het zo verdomd belangrijk dat deze organisatie deze foto's samen brengt en ons allen ieder jaar weer confronteert met met wie wij zijn, wat wij zijn en wat wij doen. Heeft fotografie een functie, behalve als plaatje bij een praatje? Zolang het uw woede, verdriet of machteloosheid opwekt. Zeer zeker.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.