Foto Jolanda Venema leidde tot omslag in zwakzinnigenzorg

Jolanda Venema (33) is donderdag overleden aan de gevolgen van een infectieziekte. Een foto van een naakt vastgeketende Jolanda schokte jaren geleden Nederland....

JOLANDA VENEMA werd ruim tien jaar geleden het symbool van machteloosheid bij de behandeling van ernstig gestoorde patiënten. Haar familie bracht een foto in de publiciteit van Jolanda, naakt vastgeketend aan een muur in een isoleercel. Zij was onhandelbaar en daarmee onbehandelbaar.

Haar ouders traden in de publiciteit na tal van vergeefse pogingen het lot van hun dochter te verbeteren. De foto van Jolanda schokte Nederland en leidde tot hevige debatten over de leefomstandigheden van zwakzinnigen in instellingen. De brievenpagina's van kranten vulden zich als vanzelf.

De wanhoopsdaad van de Venema's leidde tot aanzienlijke verbeteringen in de leefomstandigheden van hun dochter.

Na een periode van eenzame opsluiting in het Hendrik van Boeijen-oord te Assen belandde ze in Maartenswoude, vijf minuten rijden van haar ouderlijk huis in Drachten.

In dit paviljoen knapte ze zienderogen op. Met haar pop en kinderwagen liep ze door de gangen. In het huis had ze een eigen kamer. Ze deed zelfs eenvoudig montagewerk.

's Avonds keek ze met vier andere zwakbegaafden televisie. In het weekend ging ze vaak uit logeren.

Met de foto van Jolanda werden de misstanden in de Nederlandse zwakzinnigenzorg voor het eerst openbaar. Politiek noch publiek was zich ervan bewust dat dit bestond.

Het beeld van verstandelijk gehandicapten die keurig waren opgeborgen in instellingen, omgeven door bossen, klopte niet. Onderzoek toonde aan dat er nog zeker tweeduizend verstandelijk gehandicapten op dezelfde wijze als Jolanda hun dagen sleten.

De publiciteit rond Jolanda bracht majeure veranderingen teweeg in de zwakzinnigenzorg. In navolging van de anti-psychiatrie was er ook in de zwakzinnigenzorg een beweging die zich verzette tegen welke vorm van behandeling ook. De zwakzinnige werd beschouwd als een spiegel waarin anderen hun eigen tekortkomingen konden zien.

Met de golf van verontwaardiging over de mensonterende omstandigheden waarin Jolanda Venema leefde, kwamen de zwakzinnigenzorg en de politiek tot herbezinning.

Nadrukkelijker dan voorheen werd bij de behandeling van patiënten gekozen voor een menselijke benadering.

Ook werden consultatieteams van deskundigen opgericht, die de instellingen van advies dienen. De politiek kwam met de benodigde financiën.

Prof. P. Duker, bijzonder hoogleraar orthopedagogiek aan de Katholieke Universiteit Nijmegen, schreef naar aanleiding van de affaire-Jolanda Venema: 'De jaren zeventig en tachtig kunnen wij niet anders zien dan als een zwarte periode, waarin een klein aantal fanatici de zwakzinnigenzorg gebruikte als proeftuin voor maatschappelijke experimenten en niet echt bezig was met de zwakzinnige zelf.

'Dat is al begonnen bij de Dennendal-affaire eind jaren zestig en het is doorgegaan tot de ouders van Jolanda hun zaak in de publiciteit brachten.'

In de zwakzinnigenzorg leeft Jolanda Venema voort als een begrip: er wordt daar gesproken over 'de Jolanda Venema's' van deze tijd, waarmee wordt gedoeld op zwakbegaafden in een vergelijkbare positie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden