Drie trends in de Provinciale Staten

Forum bestuurt (bijna) nergens echt mee - waar blijft de politieke verandering in de provincie?

Met als winnaar Forum voor Democratie en een flinke winst voor GroenLinks, stemde de kiezer in maart duidelijk voor een nieuwe provincie. Nu negen van de twaalf provinciebesturen bekend zijn, is echter weinig verandering zichtbaar. Waarom blijft de politieke verandering in de provincies uit?

Commissaris van de Koning Leen Verbeek spreekt de tellers toe, voorafgaand aan de hertelling van de stemmen die bij de Statenverkiezingen in Flevoland zijn uitgebracht. Beeld ANP

Winnaar Forum bestuurt nergens (echt) mee

Volgens FvD-lijsttrekker Rob Roos stonden de nieuwe bestuursleden al klaar om aan te treden, toen hij dinsdag een app-bericht kreeg waarmee een Zuid-Hollands bestuur met daarin Forum definitief van de baan bleek.

Zuid-Holland was de laatste provincie waar FvD nog een kans maakte op een plek in het collegebestuur. In Noord-Holland en Flevoland – waar Forum ook de grootste partij werd – staat de partij ook al aan de zijlijn. In Limburg levert FvD weliswaar een bestuurder voor het extraparlementair college, maar de gedeputeerden zitten daar officieel op persoonlijke titel.

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Onder leiding van informateur en VVD-coryfee Hans Wiegel leek het in Zuid-Holland lang de goede kant op te gaan. ‘Verbaasd’ was FvD-lijsttrekker Roos dan ook dat het CDA op het laatste moment uit de onderhandelingen stapte. De Christendemocraten vonden de de voorgestelde coalitie met daarin onder meer Forum, geen recht zou doen aan de verkiezingsuitslag. 

Ondanks Roos’ verbazing is het volgens Harmen Binnema – universitair docent bestuurskunde aan de Universiteit Utrecht – niet gek dat de grootste partij nergens aanschuift. De zittende partijen hadden weinig zin in de inbreng van de nieuwe partij. De uitgebreide verkenningen met Forum in de eerste weken van de formatie waren volgens Binnema vooral ‘voor de vorm’. ‘Al vrij snel kwamen partijen met redenen om Forum opzij te zetten’, zegt de bestuurskundige. ‘Ze kennen de partij niet en kiezen liever voor de veilige weg.’

Forum gaf volgens Binnema zelf ook ‘voer’ aan de partijen om af te zien van samenwerking. Zo stapte de PvdA in Flevoland uit de coalitieonderhandelingen vanwege volgens hen onverenigbare uitspraken van landelijk leider Baudet over onder meer een Nexit en klimaatproblematiek.

Daarnaast hebben partijen die al zitting nemen in een college een belangrijke voorsprong op nieuwkomer FvD. ‘In de collegevorming gaat het ook om persoonlijke verhoudingen. Die moeten groeien in de jaren daarvoor. Dat heeft Forum gemist.’

Geen politieke verschuiving van betekenis

De voortvarende titel van het Zeeuwse coalitieakkoord ‘Samen verschil maken’ blijkt enigszins misleidend als naar de samenstelling van het nieuwe college wordt gekeken. In Zeeland treedt exact dezelfde coalitie – CDA, SGP, VVD en PvdA – aan en is er weinig verschil zichtbaar.

In Drenthe zei het vorige college – VVD, PvdA, CDA en ChristenUnie – zelfs al vóór de verkiezingen met elkaar verder te willen. Om een meerderheid te behouden werd GroenLinks aan het viertal toegevoegd.

Gebrek aan verandering is een hardnekkige trend in de provincies. ‘De verschuiving in de provinciale coalities is altijd gering geweest’, zegt Binnema. ‘De meeste partijen denken: als we prettig hebben samengewerkt, dan gaan we ook gewoon door. Een andere coalitie vinden ze ingewikkeld.’

Door uitblijven van grote verschuivingen is de provinciale collegevorming niet al te democratisch. De stem van de kiezer is niet direct terug te zien in de besturen. Binnema: ‘Verliezende partijen gaan niet automatisch uit het bestuur en winnaars treden niet altijd toe.’

De kern van voorgaande besturen blijft weliswaar in veel provincies overeind, door versplintering moeten een of soms twee partijen bijspringen voor een meerderheid. Dat is een breuk met het verleden. ‘Vroeger had je soms colleges die een meerderheid van 70 tot 80 procent hadden’, zegt Binnema. ‘Nu zie je colleges met een meerderheid van slechts één zetel.’

Verder zijn de verschuivingen klein. Verliezende partij D66 en het gegroeide GroenLinks hebben op enkele plekken van plaats gewisseld in het college en de SP – gehalveerd na de verkiezingen – neemt vooralsnog in geen enkel college zitting.

Mannen nog steeds oververtegenwoordigd

Met drie keer een Peter, twee keer een Jan en één Christianne is het nieuwe Gelderse college geen toonbeeld van diversiteit. In Drenthe is het met de verscheidenheid nog slechter gesteld, daar treden enkel mannen aan tot het college van Gedeputeerde Staten. Ook elders gaan de bestuursposten vooral naar mannen. Vooralsnog heeft alleen Groningen een gebalanceerd bestuur. Daar nemen drie mannelijke en drie vrouwelijke gedeputeerden zitting in het provinciehuis.

De magere representatie van vrouwen heeft volgens bestuurskundige Binnema te maken met versplintering. ‘In een college met meer partijen kunnen minder gedeputeerden per partij worden benoemd. De keuze valt dan op een fractievoorzitter of lijsttrekker. Dat zijn al vaak mannen.’

Het effect van de versplintering is onder meer zichtbaar in Utrecht, waar alle vijf partijen maar één gedeputeerde leveren. In het bestuur treden vier mannen en één vrouw aan. Het lukte zelfs progressieve partij GroenLinks niet meer balans in het bestuur te brengen. Fractievoorzitter Huib van Essen is in Utrecht de enige gedeputeerde namens de partij.

Volgens Devika Partiman van Stem op een Vrouw – een initiatief voor meer vrouwen in de politiek – is de wil er bij partijen vaak wel, maar gaan ze onvoldoende actief op zoek naar vrouwelijke bestuurders. Daarnaast ziet ze dat vrouwen zich minder vaak aanmelden voor politieke banen. ‘Daarom moet je ze actief benaderen. Al ligt er ook een taak bij potentiële vrouwelijke bestuurders om zelf het initiatief te nemen.’

Formeren in de provincie ging in de laagste versnelling, hoe kan dat? 

De onderhandelingen voor nieuwe provinciebesturen duren overal langer dan voorheen. Hoe is die vertraging te verklaren?

Waarom treedt in Limburg een ongebruikelijk extraparlementair college aan? 

De bestuurders die de komende jaren in Limburg het provinciale college vormen, worden niet gekozen op basis van partijlidmaatschap maar op deskundigheid. Een zeer ongebruikelijke keuze, maar misschien wel noodzakelijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden