Fort Willem gedoogd, maar behouden?

Hij bouwde ze zonder tekening, duimstok of waterpas. Maar zullen de bouwsels van Ham het redden, nu Amersfoort ‘het paradijs’ heeft opgekocht voor een viaduct en afrit....

‘Wakker worden in Vathorst’ staat op het bord met kraaiende haan waarmee Amersfoort langs de A 28 reclame maakt voor een nieuwe wijk. Een nieuwbouwwijk met elfduizend huizen en toch een landelijke uitstraling? Misschien hadden de reclamebedenkers de groene enclave van Willem Ham in gedachten, die ligt ingeklemd tussen de uniforme wijk en de snelweg.

Honderden kippen, parelhoenders, pauwen, siereenden en ganzen hebben bezit genomen van het parkeerterrein voor het huis van Ham, de grote waterplas erachter, en de fantastische bouwsels langs de oever. Eind jaren tachtig begon Ham – Hammetje noemt hij zichzelf – met de bouw van Fort Willem, een architectonisch protest tegen het oprukkende Amersfoort. ‘Ik heb er altijd aardigheid in gehad iets afwijkends te doen’, zegt de inmiddels 74-jarige Ham, voorheen stroper, marktkoopman, cafébaas, meubelhandelaar en jager op groot wild.

Zijn hobby resulteerde in twee bizarre mini-kasteeltjes van vier verdiepingen met een poortgebouw ervoor. Het zijn sprookjesachtige gebouwen, gemaakt van sloopafval, bakstenen, tegels, veldkeien, rioolbuizen (als geschut) en ramen uit oude kerkgebouwen. Aan de buitenkant is het fort opgetuigd met siertegeltjes, die deels al weer loslaten, oude landbouwwerktuigen en talloze beeldjes van herderinnetjes, beesten en nimfen.

Hoewel de gebouwtjes nooit zijn bedoeld voor bewoning, zijn ze wel ingericht met allerlei snuisterijen en wat meubilair. Alles zit zwaar onder de stront van in en uit fladderende duiven.

Hoewel Ham de zoon is van een metselaar, had hij voordat hij met de bouw begon nog nooit een steen in zijn handen gehad. ‘Het is zo uit de losse hand gebouwd. Er is geen duimstok, waterpas of tekening aan te pas gekomen. Maar het is stevig genoeg; dit staat nog wel tweehonderd jaar’, denkt Ham.

‘Een vergunning is er nooit voor afgegeven. Ach, dit gebied was vroeger een uithoek van Nijkerk. Ambtenaren zijn wel eens komen kijken, maar ze hebben er nooit moeilijk over gedaan.’

Begin jaren zeventig kocht Ham hier een kaal stuk land met een ontzandingsplas die was ontstaan bij de aanleg van de snelweg, in totaal zo’n acht hectare. Hij plantte bomen en struiken, legde met puin eilanden aan, onder meer vernoemd naar de Waddeneilanden en het eiland Man (gemodelleerd en begroeid als een naakte, wijdbeens gelegen Eva; inmiddels geheel overgroeid) .

Maar vooral zijn dwaze bouwsels, naast Fort Willem staan her en der op het terrein nog ettelijke kleinere torens, trokken door de jaren heen bekijks. ‘Er komen nog dagelijks mensen, soms met bussen tegelijk. Ik denk dat Amersfoort er in de toekomst wel een park van zal willen maken.’

Want ondanks Hams protest tegen de oprukkende stad – hij paradeerde ooit met het geweer op de rug voor een fotograaf om zijn verzet kracht bij te zetten – heeft hij zijn paradijs inmiddels verkocht aan Amersfoort. Dat heeft een deel van de grond nodig voor een nieuw viaduct en een afrit van de A 28 om de nieuwe wijk Vathorst te ontsluiten. Wat er met Fort Willem en de andere bouwsels moet gebeuren – die vallen niet ten prooi aan de snelweg – weet een woordvoerder van de gemeente nog niet. ‘We laten het voorlopig zo liggen.’

Dat is een doodvonnis voor Fort Willem, verwacht Francis Staatsen. ‘Als je niets doet aan onderhoud, is het zo een ruïne’. Zij is bestuurslid van de DonderbergGroep, een stichting die zich inzet voor fantasie-architectuur, zogeheten follies. Onlangs gaf de stichting het boekje Fantastisch Erfgoed uit, een pleidooi voor bescherming van de folly, waarin de 25 fraaiste staan beschreven. ‘In de categorie ‘zelfbouw’ is die van Ham een van de mooiere van Nederland’, aldus Staatsen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.