Fort tegen de oprukkende bebouwing

Het is of de aannemer nog niet klaar is, zo vol blutsen en sleuven zit het nieuwe betonnen koepeldak van fort Pampus op het gelijknamige eilandje in het IJmeer.

De heropening van het geconserveerde fort, afgelopen vrijdag door de met een brandslang toegeruste voorzitter van het Nationaal Restauratiefonds, Pieter van Vollenhoven, toonde in ieder geval aan dat het dak niet lekt. Een geruststellende gedachte aan de vooravond van een volgende restauratiefase: dit najaar wordt de binnenkant van het fort – een doolhof van gangen en tachtig vertrekken – in oude luister hersteld.

Bewoners
Zo’n veertigduizend bezoekers hoopt fort Pampus dit jaar te ontvangen, en de twee nieuwe eilandbewoners zijn er klaar voor. Kris van der Voorde en Maartje Terwindt bewonen sinds kort de ook opgeknapte fortwachterswoning. Sinds het eilandje (205 bij 164 meter) in 1990 in bezit kwam van de Stichting Pampus ziet de eigenaar erop toe dat het bewoond is.

Voor de oorspronkelijk bedoelde ‘bewoners’, Nederlandse militairen, heeft Pampus nauwelijks iets betekend. Voor zover bekend is alleen tijdens de Eerste Wereldoorlog een regiment militairen in dit verdedigingswerk ingekwartierd geweest. Na de totstandkoming van de Afsluitdijk in 1932 verloor Pampus de militaire functie en begon de verwaarlozing.

Stelling van Amsterdam
Fort Pampus is het bekendste en zichtbaarste onderdeel van de Stelling van Amsterdam, een militair verdedigingswerk dat tussen 1870 en 1915 is aangelegd. Veel forten, batterijen, dijken en sluizen van deze verdedigingslinie lijken zomaar in het landschap neergezet. Veel passanten hebben geen idee dat al die bouwsels tot een samenhangend geheel behoren.

‘Het landschap zelf is eigenlijk de kracht van de Stelling van Amsterdam’, vindt Peter Saal van Cultureel Erfgoed Noord-Holland, een van de instellingen die zich met het conserveren van dit erfgoed bezighoudt. Dat er rondom Amsterdam veel groen gebied is, heeft alles van doen met die verdedigingslinie, aldus Saal.

De Stelling van Amsterdam is een ring van 42 forten en andere bouwsels, met een omtrek van 135 kilometer. De afstand tot het centrum van Amsterdam is zo’n vijftien tot twintig kilometer. ‘Waar je in het gebied ook gaat staan, je ziet altijd de contouren van de hoofdstad’, weet Peter Hoogervorst van de provincie Noord-Holland. Met financiële steun van die provincie worden nu tal van onderdelen van de Stelling opgeknapt.

Onder water
De achterliggende gedachte van de Stelling was Amsterdam tegen de vijand te beschermen door middel van het onder water zetten van landerijen. In uiterste nood moest de hoofdstad het toevluchtsoord zijn voor regering en leger, zo had het Departement van Oorlog 150 jaar geleden bepaald.

Nooit is de Stelling als verdedigingswerk gebruikt. Of toch één keer, juist door de vijand. Bij het oprukken van de geallieerden lieten de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog een deel van het gebied ten noorden van de hoofdstad onder water lopen. Als er nu al eens voor inundatie (onder water zetten van land) wordt gekozen, zoals dit voorjaar bij fort Kennemerdijk, dan is het om redenen van natuurbeheer: om weidevogels een prettige verblijfplaats te bieden.

Voor de Stelling van Amsterdam, sinds 1996 op de werelderfgoedlijst van de Unesco, golden tot 1963 speciale wetten. Binnen een zekere afstand tot de verdedigingswerken mocht niet gebouwd worden. ‘Er mocht alleen in hout worden gebouwd’, zegt Peter Hoogervorst. ‘Die bouwsels kon je snel afbreken, als de vijand kwam.’

Door de bouwbeperkingen is rondom Amsterdam een groene buffer blijven bestaan. De provincie Noord-Holland koestert die, en kondigde vrijdag een nieuwe beschermingsmaatregel aan om het gebied voor oprukkende bebouwing te behoeden.

De laatste details worden bij fort Pampus geregeld terwijl de eerste gasten arriveren. (Raymond Rutting / de Volkskrant)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.