Analyse Provincialestatenverkiezingen

Formeren in de provincie gaat in de laagste versnelling, hoe komt dat?

Beeld Rein Janssen

De vorming van nieuwe colleges van Gedeputeerde Staten duurt dit jaar aanzienlijk langer dan na eerdere provincialestaten­verkiezingen. Hoe is dat te verklaren?

Na de onverwachte winst van Forum voor Democratie bij de provincialestatenverkiezingen vond Gert-Jan Ransijn, lijsttrekker voor die partij te Flevoland, zichzelf ineens terug op een prominente plek in de politieke arena. Van formeren wist Ransijn weinig tot niets. De zelfstandig ondernemer had meer ervaring met infrastructurele projecten. Zijn motto: ‘minder vergaderen en meer uitvoeren’.

Indachtig dit motto moet Ransijn het na 20 maart zwaar hebben gehad. Als verkiezingswinnaar schoof zijn FvD uiteraard als eerste aan bij de verkennende gesprekken, alias de informatieronde om een nieuw provinciaal bestuur te vormen. Maar na uren vergaderen – soms tot wel zesenhalf uur lang – valt er in Flevoland vooralsnog niets uit te voeren.

Dat terwijl Ransijn nog zo’n goede indruk had achtergelaten bij zijn opponent Jop Fackeldey van de PvdA. ‘Prima man, heeft een paar prima ideeën,’ had die over hem gezegd.

Terug bij af

Inmiddels zijn in Flevoland de besprekingen over de vorming van een nieuw college van Gedeputeerde Staten weer terug bij af. Informateur Annemarie van Gaal dacht dat ze wel aardig op weg was, met onder meer FvD en PvdA, maar Jop Fackeldey dacht daar anders over. Hij trok zijn partij terug uit de besprekingen.

Gevolg: komende woensdag, 8 mei, gaan de nieuwe Provinciale Staten debatteren over wat er in de informatieronde allemaal is gebeurd. Spijtig voor ‘doener’ Ransijn: dit wordt een vergadering over zeven weken vruchteloos vergaderen.

Flevoland is zeker niet de enige provincie waar het niet wil vlotten met de vorming van een nieuw provinciaal bestuur. Vrijwel nergens gloort de installatie van een nieuw college van Gedeputeerde Staten, wijst een rondgang van deze krant uit. Ook in Overijssel moeten de partijen terug naar de tekentafel, omdat de PvdA ook daar niet met Forum in de coalitie wil zitten, en in Limburg zijn de verkennende gesprekken nog steeds niet afgerond. In Groningen en Zeeland lijken de meeste vorderingen te zijn gemaakt (zie kader). Niet toevallig twee provincies waar FvD op 20 maart niet in één klap een factor van belang werd. In acht van de twaalf provincies staat nu wel vast dat Forum niet tot het provinciebestuur toetreedt.

Moeizaam

Sinds donderdag lijkt het erop dat FvD wel in Zuid-Holland gaat besturen. Maar ook daar verloopt het moeizaam. Forum gaat samen met VVD en CDA op zoek naar een vierde partij om te onderhandelen, een ‘tussenfase’ in de informatiebesprekingen onder leiding van VVD-prominent Hans Wiegel.

De onderhandelingen verlopen aanzienlijk trager dan na vorige verkiezingen. In 2015 waren in meerdere provincies, Limburg en Gelderland bijvoorbeeld, binnen een maand nieuwe colleges van Gedeputeerde Staten geformeerd. En in 2011 waren na een maand van besprekingen negen van de twaalf colleges bekend. Nu is na ruim anderhalve maand onderhandelen nog nergens een akkoord gesloten.

Een belangrijke onderscheidende factor ten opzichte van voorgaande jaren is de deelname van nieuwkomer Forum voor Democratie. Een partij die het vooral te doen leek om de zetels in de Eerste Kamer, zonder provinciaal verkiezingsprogramma en met maar één echt duidelijk standpunt: weg met de windmolens.

Kunnen de vertragingen worden verklaard door het feit dat uitgerekend die partij nu aan de onderhandelingstafel zit? Dat zou een beetje flauw zijn tegenover Forum, zegt hoogleraar politicologie Tom van der Meer van de Universiteit van Amsterdam. ‘Het zal meespelen, maar wezenlijker is de versplintering van het politieke landschap. Die zet maar door en leidt tot nivellering. Ook de grootste partij is niet groot.’

Die versplintering leidt ertoe dat er overal over colleges van pakweg vier, vijf partijen wordt gesproken. Hoe meer partijen meepraten, hoe langer het duurt. Van der Meer: ‘Ik volg de provinciale politiek te weinig. Maar kijk naar de landelijke ontwikkelingen: in 2012 wonnen VVD en PvdA allebei, werden ze groot en waren ze min of meer tot elkaar veroordeeld.’

Samenwerking en concessies

Een wetenschapper die wel alle bewegingen in de provinciale politiek nauwlettend volgt, is universitair docent Harmen Binnema van de Universiteit Utrecht. Hij is ook senator namens GroenLinks en oud-lid van de Provinciale Staten in Noord-Holland. ‘Uiteraard leidt de fragmentatie tot vertraging in het formeren van nieuwe provinciebesturen’, zegt hij. ‘Daar komt bij dat de grote winnaar, Forum voor Democratie, in al die provincies netjes en serieus behandeld moest worden. Waar stond of staat die partij nu eigenlijk voor? Dat wilden onderhandelaars van andere partijen eerst goed in kaart hebben. En daardoor trad vertraging op. Je kunt als Forum wel iets vinden over windmolens, maar eigenlijk hebben de provincies daar helemaal niets over te zeggen.’

Rob Roos, Forum-lijsttrekker in Zuid-Holland, geeft ruiterlijk toe dat het ontbreken van een verkiezingsprogramma van zijn partij bijdraagt aan een traag (in-)formatieproces. ‘Daarom maken we nu een verdiepingsslag om te laten zien dat we bereid zijn tot samenwerking en concessies’, klinkt het plechtig.

Terug naar Flevoland, waar Forumleider Ransijn de afgelopen weken kennelijk ‘prima ideeën’ inbracht, maar de PvdA er toch geen brood in zag om met die partij samen te werken. Fackeldey: ‘Wij willen alleen besturen met partijen waarbij je het gevoel hebt dat je iets van gezamenlijke waarden en normen hebt. Verbinden, solidariteit in plaats van segregatie: voor ons zijn dat geen loze begrippen.’ En die vloeken met Forum-plannen zoals een meldpunt voor indoctrinatie door linkse docenten, zegt Fackeldey. Of met zekere opvattingen van Forum in het migratiedossier, vult hij aan.

In Overijssel ging het er vergelijkbaar aan toe. Toen daar een formatie met Forum voor Democratie werd aangekondigd, klonk er protest uit de PvdA-achterban. De provinciale Forum-fractie moest ‘nadrukkelijk afstand nemen’ van de landelijke standpunten over onder andere vrouwen en klimaatverandering, anders was samenwerking onmogelijk.

Irritant

Dat provinciale politici nu ineens vallen over omstreden standpunten van het landelijke Forum en diens voorman Thierry Baudet, vindt de Zuid-Hollandse lijsttrekker Roos op zijn beurt irritant. ‘Het zijn bijzaken. Een zwaktebod’, zegt hij. Hij kaatst de bal terug: ‘Het vergt vooral lef van andere partijen om met ons als nieuwkomer te onderhandelen.’

Er is overigens geen enkele wet die een grens stelt aan de duur van onderhandelingen, zegt Binnema van de Universiteit Utrecht. In theorie zou het volgens hem veel vlotter moeten kunnen met de vorming van nieuwe provinciebesturen. Grote ideologische tegenstellingen wegen minder zwaar, zegt Binnema, omdat de provincie simpelweg niet gaat over gevoelige beleidsterreinen als inkomenspolitiek of migratievraagstukken.

Zo kon het gebeuren dat na de vorige statenverkiezingen in Noord-Brabant SP en VVD samen gingen besturen. En zo kan het nog gebeuren dat in Limburg de PVV voor het CDA een geschikte collegepartner blijkt. Dat liet CDA-lijsttrekker en oud-Kamerlid Ger Koopmans althans tijdens de campagne doorschemeren. Hij had de Limburgse PVV-politici nog nooit over moslims horen spreken.

Nu zegt Koopmans, in zijn hoedanigheid van een van de informateurs, dat het nog wel een tijdje gaat duren voordat er in zijn provincie zicht is op een nieuw college van Gedeputeerde Staten. Of de PVV nog steeds in beeld is, laat hij in het midden; de informateur behoort vooral te zwijgen. Wel wil hij iets kwijt over de vertragingen overal in het land. Versplintering, nieuwkomer Forum, allemaal leuk en aardig, maar volgens Koopmans is de verklaring minder prozaïsch: ‘Pasen, Koningsdag, de meivakantie, dat houdt allemaal op.’

Vertraging in elke provincie

In alle twaalf provincies verlopen de gesprekken over een nieuw college van Gedeputeerde Staten trager dan voorheen, zo blijkt uit een rondgang van deze krant. Zo zijn de partijen in Limburg in de eerste week van mei nog niet eens aan de daadwerkelijke onderhandelingen begonnen, terwijl er na de verkiezingen in 2015 al op 22 april een akkoord lag.

Zelfs in voortvarendere provincies gaat het trager dan voorheen. GroenLinks-formateur Tom van der Lee zei dat de formatie in Groningen sneller gaat dan in de rest van het land, maar ook daar lijkt het proces nog wel even te duren. In 2011 en 2015 was men in de noordelijke provincie na anderhalve maand al klaar.

Vooralsnog is Zeeland de enige provincie waar een datum is geprikt. Op 7 juni moet daar een nieuw bestuur worden gepresenteerd. De onderhandelingen hebben dan tweeënhalve maand geduurd. Na de verkiezingen van 2003, 2007 en 2011 was er na zes weken al een akkoord in het Zeeuwse provinciehuis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden