Formeel veel macht, toch krijgt Franse president weinig voor elkaar: dit is waarom

Het Franse presidentschap is omgeven door een aureool van grandeur en de Fransen zijn daaraan gehecht. Dat contrasteert in toenemende mate met het weinige dat de president weet klaar te spelen.

Beeld JeRoen Murré

'Het is moeilijk, veel moeilijker dan ik had verwacht', verzuchtte François Hollande in november 2013. Hij was nog wel gewaarschuwd door zijn voorganger. Na zijn overwinning op 6 mei 2012 werd hij gebeld door Nicolas Sarkozy. 'Profiteer van je dag, morgen', zei Sarkozy. 'Het zal je enige zorgeloze dag zijn in deze baan.' De verkiezingsavond is een triomf. Daarna begint de ellende.

Moeilijk te veranderen

Morgen kiest Frankrijk een nieuwe president. Ook hij - of zij - zal te maken krijgen met een merkwaardige paradox: geen enkele westerse leider heeft zo veel formele macht, maar krijgt zo weinig voor elkaar als de president van Frankrijk. Hij zetelt in het Élysée, met zijn vinger aan de atoomknop, hij stuurt troepen naar Mali of Afghanistan, hij benoemt en ontslaat ministers zoals het hem uitkomt. En als het parlement dwarsligt, kan hij het gewoon buitenspel zetten met grondwetsartikel 49.3. De Franse president is een gekozen koning, een democratische opvolger van Lodewijk XIV en Napoleon Bonaparte.

Toch is geen land zo moeilijk te veranderen als Frankrijk. De polderaars in Den Haag, de minderheidskabinetten in Scandinavië, de sobere politici in Berlijn, ze hebben hun landen sneller en diepgaander hervormd dan de quasimonarch in Parijs.

Geen Zonnekoning

De Franse president zetelt in het Élysée, het paleis dat Lodewijk XV kocht voor zijn favoriete maîtresse, madame de Pompadour. Alles ademt er nog steeds monarchie, van de weelderige kroonluchters tot de marmeren nimfen tegen het plafond, maar als François Hollande aan zijn persconferentie begint, merk je dat er iets niet klopt. Hier staat geen Zonnekoning, maar de voormalige burgemeester van het stadje Tulle.

De Vijfde Republiek werd in 1958 gesticht door generaal Charles de Gaulle. Frankrijk bevond zich op de rand van een burgeroorlog vanwege de strijd in Algerije. De oorlogsheld De Gaulle wilde best terugkeren om het land te redden, maar alleen als president met flinke volmachten. De Gaulle was een uitzonderlijke persoonlijkheid die opereerde in uitzonderlijke omstandigheden van oorlog en crisis. Maar de jas van generaal De Gaulle is te groot voor gewone politici als Sarkozy en Hollande, en zal ook te groot blijken voor Macron of Le Pen.

Charles de Gaulle in 1968. Beeld AFP

Mystiek

Toch is Frankrijk verslingerd aan het ritueel waarin de monarch gekozen wordt. 'Het beeld van de redder, die een miraculeuze oplossing heeft, zit diep verankerd in ons onbewuste', zei de historicus Jean Garrigues. De Franse presidentsverkiezingen hebben iets mystieks. Het volk bevestigt zijn band met de gekozen koning, die de wil van het volk zal opleggen aan een weerbarstige wereld. De kandidaten voor het presidentschap gaan zich hiernaar gedragen, schrijft de econoom Pascal Lamy. 'Om de verkiezingen te winnen, moet de kandidaat niet alleen de beste zijn, maar ook beloven dat hij alles gaat veranderen', aldus Lamy in zijn boekje Quand la France s'éveillera ('Als Frankrijk zal ontwaken').

Emmanuel Macron is de briljante jongeling die Frankrijk nieuwe energie zal geven en de blokkades uit de weg zal ruimen die het land al decennialang afremmen. Marine Le Pen belooft nog veel meer. Zij zal Frankrijk zijn grandeur teruggeven door het te verlossen van Europa en de globalisering.

Marine Le Pen en Emmanuel Macron. Beeld AFP

Grandioze beloften

Zulke beloften blijven de kandidaat achtervolgen als hij of zij eenmaal in het Élysée zit. François Hollande heeft vijf jaar last gehad van een campagne waarin hij 'de rijken' een belastingtarief van 75 procent wilde opleggen en over 'mijn vijand, de financiële wereld' sprak. Toen hij vervolgens een sociaal-liberale koers inzette, voelden zijn kiezers zich begrijpelijkerwijs verraden.

'De dramaturgie rond de verkiezingen, het decorum van het Élysée, de hoogdravendheid van het protocol, de fascinatie voor het ambt, dat alles veroorzaakt een immense kloof tussen de figuur van de grote chef en zijn werkelijke macht. De president van de Republiek is een machteloos en pretentieus winterkoninkje geworden', schrijft de journalist Ghislaine Ottenheimer in haar boek Poison présidentiel ('Presidentieel vergif').

Francois Hollande. Beeld AFP

Spanningen tussen verkiezingsbeloften en de weerbarstige werkelijkheid komen in elke democratie voor. Maar in Frankrijk zijn de beloften grandiozer en komt de verantwoordelijkheid voor de vervulling ervan neer op de schouders van één man, le président de la République. In Nederland kan premier Rutte zich altijd verschuilen achter onwillige coalitiepartners. In Frankrijk regeerde Hollande als een alleenheerser, met een socialistische meerderheid in het parlement.

Daardoor richt ook alle kritiek zich op de president. 'Het is één persoon tegen de publieke opinie. Als zijn populariteit daalt, verzwakt dat meteen zijn vermogen tot regeren', zei Yves Bertoncini, directeur van de denktank Notre Europe - Institut Jacques Delors. De afgelopen vijf jaar stond Hollande onder een bijna onmenselijke druk. In de opiniepeilingen smolt zijn populariteit weg, vanuit alle media klonk steeds weer dezelfde boodschap: hij kan het niet.

Volkswil

François Mitterrand, de meest monarchale van alle presidenten, zag de macht van het Franse staatshoofd zienderogen teruglopen. 'Ik ben de laatste van de grote presidenten', zei hij. 'Na mij zullen er geen andere meer komen. Vanwege Europa, vanwege de globalisering.' Ondanks alle uiterlijke grandeur is de Franse president een kleine speler op het wereldtoneel geworden. Ook hij kan de Fransen niet beschermen tegen de schaduwzijden van de globalisering.

De Fransen kunnen dat niet accepteren. De president moet de volkswil uitvoeren, en het volk wil helemaal niet langer doorwerken of bezuinigen op de gezondheidszorg. Noord-Europeanen waren de afgelopen decennia veel meer bereid verworven rechten op te geven. Econoom Lamy geeft het voorbeeld van Zweden, dat er in de jaren negentig slecht voorstond. Regering, werkgevers en vakbonden gingen om de tafel zitten en werden het eens over hervormingen. De Zweden leverden verworven rechten in, de economie begon weer te groeien en het land kreeg nieuwe energie.

Francois Mitterrand in 1987. Beeld AFP

Volk in opstand

Zulke onderhandelingen zijn in Frankrijk ondenkbaar, schrijft Lamy. Vakbonden en werkgevers zijn het nooit eens. Uiteindelijk legt de staat van bovenaf een maatregel op. 'Als zich een moeilijkheid voordoet, wenden Fransen zich tot de staat, om precies te zijn tot het hoofd van de staat. Ze wenden zich tot de chef, zoals de boeren van weleer zich bij gevaar tot de plaatselijke seigneur wendden en zo snel mogelijk een schuilplaats in zijn kasteel zochten', schrijft Lamy.

Maar als de president een plan afkondigt dat burgers niet bevalt, trekken die de straat op. Ze staken, blokkeren snelwegen, gooien groente of vis over de weg. Franse politici geloven dat het gevaarlijk is om 'het volk', dat al zo vaak in opstand is gekomen, te bruuskeren. Vanuit de revolutionaire traditie hebben ze ook groot respect voor protest. Toen de regering in 2013 een ecotaks wilde invoeren, vernielden de 'rode mutsen' in Bretagne voor naar schatting 6 miljoen euro aan tolpoorten en radarinstallaties. De reactie van de socialistische politicus Ségolène Royal: 'Beter een volk dat in beweging komt dan een apathisch volk dat zegt: er is toch niets aan te doen.' De regering trok het plan voor tolheffing op de snelwegen schielijk in. In heel Frankrijk zie je nu nutteloze tolpoorten boven de snelwegen. De Franse Rekenkamer schat dat het afblazen van de ecotaks de staat zo'n 10 miljard euro gaat kosten.

Niet zaligmakend

Natuurlijk zijn de compromissen van Noord-Europa niet zaligmakend. Ook in Nederland, Duitsland en Zweden is de onvrede over de schaduwzijden van de globalisering toegenomen. Toch staan deze landen met hun overlegcultuur er veel beter voor dan Frankrijk, waar de fictie van een krachtdadige president wordt gehandhaafd.

Niettemin zijn de Fransen zeer gehecht aan hun président de la République.

Sinds de Revolutie werd voortdurend gestreden over de beste staatsvorm. De republikeinen wilden een parlementair stelsel, de royalisten een terugkeer van de koning. Generaal De Gaulle vond een historisch compromis: een monarchaal hoofd op een republikeins lichaam. En, zoals Ghislaine Ottenheimer schrijft: 'Het ter discussie stellen van de erfenis van generaal De Gaulle is pas echt taboe.'

Lees verder

Frankrijk kiest een nieuwe president
Kiest Frankrijk voor globalisering, of keert het in zichzelf? De uitkomst van de presidentsverkiezingen zijn van levensbelang voor de Europese Unie. Lees alles over de zinderende finale in ons dossier.

'Le Pen is horreur, maar op Macron kan ik moeilijk stemmen'
Wat moet de achterban van de verslagen radicaal-linkse kandidaat Mélenchon zondag? Tegen het systeem kiezen en dus voor Le Pen? Of toch maar stemmen op Macron, de 'kandidaat van het geld'? (+)

Geen land zo moeilijk te veranderen als Frankrijk
Het Franse presidentschap is omgeven door een aureool van grandeur en de Fransen zijn daaraan gehecht. Dat contrasteert in toenemende mate met het weinige dat de president weet klaar te spelen. (+)

Vijf Franse kiezers over hun favoriete kandidaat
Zondag kiest Frankrijk zijn nieuwe president. De Volkskrant sprak vijf Franse kiezers over hun keuze. (+)

Wat drijft Le Pen-stemmers?
Populisten als Le Pen krijgen bij recente verkiezingen veel stemmen. Wat drijft kiezers naar haar partij? Luister hier naar Front National-stemmers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden