Analyse

Formatiepartijen naderen akkoord, maar voor Kaag worden het nog spannende dagen

Negen maanden na de verkiezingen lijkt er een einde te komen aan de langste formatie ooit. Van een juichstemming zal bij geen van de vier partijleiders sprake zijn. De grootste zenuwen zijn voor Sigrid Kaag: zij beloofde haar fractie en achterban een progressief coalitieakkoord.

Avinash Bhikhie en Natalie Righton
Vrijdag onderweg naar de formatietafel: IPO-voorzitter Jaap Smit (links), VNG-voorzitter Jan van Zanen (midden) en Rogier van der Sande, voorzitter van de Unie van Waterschappen. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Vrijdag onderweg naar de formatietafel: IPO-voorzitter Jaap Smit (links), VNG-voorzitter Jan van Zanen (midden) en Rogier van der Sande, voorzitter van de Unie van Waterschappen.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

De signalen dat de kabinetsformatie haar ontknoping nadert, zijn er al enkele dagen. Vrijdag ontvingen de partijleiders en hun secondanten onder meer de polder met VNO-NCW-baas Ingrid Thijssen en FNV-voorman Tuur Elzinga. Ook de vertegenwoordigers van de provincies, gemeenten en waterschappen schoven aan bij de formatietafel. ‘Daaruit kun je opmaken dat de inhoudelijke onderhandelingen het eind bereiken’, aldus een formatiebron.

Alle vier de partijleiders hebben het voornemen om het voorlopige coalitieakkoord maandag aan hun fracties te tonen. De verwachting is dat de presentatie van het coalitieakkoord daarna niet lang op zich zal laten wachten, mogelijk maandagavond al. Woensdag kan vervolgens met informateurs Johan Remkes en Wouter Koolmees worden gedebatteerd over het eindverslag, waarna VVD-leider Rutte aan de slag kan als formateur en zijn kabinet kan gaan samenstellen.

Een vierde termijn als premier kan Rutte niet meer ontgaan. Dat is een prestatie op zich. De man die vlak na de verkiezingen moeiteloos op weg leek de langstzittende premier van Nederland te worden, zag begin april zijn politieke leven aan een zijden draad hangen toen bekend werd dat hij in verkennende gesprekken over een nieuw kabinet had gesproken over een ‘functie elders’ voor het kritische CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt, terwijl hij dat eerder had ontkend. Na een lange strijd op het Binnenhof om zijn geloofwaardigheid is hij toch weer als premier komen bovendrijven. Bij de VVD kijken ze dan ook met opluchting terug op de formatie.

VVD-leider Mark Rutte vrijdag voor aanvang van formatiegesprekken. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
VVD-leider Mark Rutte vrijdag voor aanvang van formatiegesprekken.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Ook CDA en CU tevreden

Ook CDA-leider Wopke Hoekstra zal niet ongelukkig zijn. In een jaar waarin zijn partij meerdere malen in opspraak kwam, met onder meer Hoekstra’s eigen investeringen in belastingparadijzen en het vertrek van het populaire Kamerlid Omtzigt, was daar ook nog de wond van het verlies van de Kamerverkiezingen. De partij kon wellicht beter herbronnen in de oppositie: gaat het CDA verder met de rechtse cultureel-conservatieve koers, of luistert het naar de christelijk-sociale achterban? Hoekstra kiest ervoor in een nieuw kabinet op zoek te gaan naar herstel. En dan wel met de voorkeurscoalitie van Hoekstra, die PvdA en GroenLinks met succes van de onderhandelingstafel wist te weren en tevreden zal terugkijken op de doorstart met de ChristenUnie.

De partij van Gert-Jan Segers kan zich als kleine partij met slechts vijf zetels opnieuw opmaken voor een hoofdrol in het centrum van de macht. Een scenario waarmee Segers na het paasweekend zelf waarschijnlijk geen rekening meer had gehouden. Na de oppositiebreed gesteunde motie van wantrouwen tegen Rutte en de motie van afkeuring waar alleen de VVD tegen stemde, deed Segers zijn coalitiegenoot Rutte in de ban. Nog eens vier jaar na alles wat er was voorgevallen, ging niet gebeuren. Dat de ChristenUnie afstevent op een nieuwe regeertermijn mag een klein wonder heten, niet in de minste plaats omdat D66 als tweede partij maandenlang de deur dichthield.

D66-leider Kaag gaat dan ook de spannendste week tegemoet. Zij zal zich vooral afvragen of het behaalde onderhandelingsresultaat voldoende zal zijn om haar fractie en achterban ervan te overtuigen dat dit niet zomaar een doorstart is van het oude kabinet, maar dat er echt een nieuwe, progressievere koers zal worden gevaren. De eerste tekenen zijn niet per se ongunstig: uit een in de trein gevonden document blijkt dat VVD en CDA bereid zijn om miljarden uit te trekken voor klimaatbeleid, de stikstofproblematiek en de woningnood.

Reden tot zorg

Tegelijkertijd zal van een juichstemming geen sprake zijn. Het aanstaande kabinet van VVD, D66, CDA en CU heeft alle reden tot zorg. Rutte IV wacht drie pittige parlementaire enquêtes: over toeslagen, de Groningse gaswinning en het coronabeleid. Zelden is een kabinet aangetreden met zo weinig steun. Uit een peiling van I&O Research kwam de coalitie vrijdag uit op 61 zetels, 17 minder dan het verkiezingsresultaat.

Kiezers zijn ontevreden over de lange duur van de formatie en zijn inmiddels andere onderwerpen belangrijk gaan vinden. Thema’s als de woningnood, klimaat en de gezondheidszorg worden nu als de belangrijkste uitdagingen gezien. Een deel van de nu weglopende VVD-kiezers stemde op Rutte vanwege zijn leiderschap in de coronacrisis, maar is daar niet langer tevreden over. Uit recent RIVM-onderzoek blijkt dat nog maar 16 procent positief is over het coronabeleid, het laagste draagvlak ooit gemeten.

Volgende week bij de presentatie van het akkoord zal dan ook niet de vlag uitgaan. Rutte mag het vertrouwen van zijn coalitiepartners deels herwonnen hebben, als het vertrouwen in het coronabeleid niet snel herstelt, wacht zijn vierde kabinet een moeilijke start.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden