Analyse

Formatie Rutte IV moet wijken voor politieke whodunit

Demissionair premier Rutte met de (inmiddels opgestapte) verkenners Jorritsma en Ollongren. Hij moest vrijdag inbinden: er komt toch een debat over de notities van Ollongren. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Demissionair premier Rutte met de (inmiddels opgestapte) verkenners Jorritsma en Ollongren. Hij moest vrijdag inbinden: er komt toch een debat over de notities van Ollongren.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Van formeren komt voorlopig weinig terecht. De Tweede Kamer wil eerst weten wie opperde om CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt naar een ‘functie elders’ te verbannen. Het voorlopige antwoord van de ex-verkenners: niemand.

Wie heeft het gedaan? Dat is de vraag die de komende week nog boven het Binnenhof hangt. De Tweede Kamer wil van de ex-verkenners Kajsa Ollongren en Annemarie Jorritsma horen waarom in een per ongeluk geopenbaarde notitie wordt gerept over een ‘functie elders’ voor het populaire en kritische CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt. Moest hij weggebonjourd worden?

Volgens de ex-verkenners is de werkelijkheid onschuldig. Geen enkele lijsttrekker zou ooit hebben gesproken over de positie van Omtzigt, lieten ze in een verklaring weten. Het per ongeluk geopenbaarde A4-tje bracht alleen wat potentiële gespreksonderwerpen in kaart. En de passage over Omtzigt ‘berust op een inventarisatie vanuit meerdere invalshoeken, waaronder berichten in de media’.

Die uitleg zal in de Kamer vooral veel vragen oproepen. Welke media spraken over een functie elders voor Omtzigt? En wat zijn dan de andere invalshoeken? Gesprekken in de wandelgangen? Zeker is dat Jorritsma en Ollongren – als die dan tenminste hersteld is van corona – nog heel wat uit te leggen hebben.

Toondoof

Als het aan demissionair premier Mark Rutte had gelegen, was iedereen inmiddels weer met een andere vraag bezig: wie wil met wie regeren? In een reactie aan de NOS liet de VVD-leider donderdag weten dat de fotoblunder ‘echt uitermate vervelend’ was, maar dat de formatie ‘zo snel mogelijk op de rails’ moest komen. ‘Het land heeft een nieuwe regering nodig.’

Volgens Rutte zou er nooit uitleg komen over de notitie van Ollongren. Rutte: ‘Dat kan niet, dat gaat niet. Er zijn nu nieuwe verkenners.’

De demissionair premier toonde zich met die eerste reactie toondoof voor de politieke realiteit. Andere partijen reageerden verbijsterd. Het CDA eiste stante pede een debat met de ex-verkenners; andere fracties sloten zich daarbij aan. De boodschap aan de VVD-voorman was duidelijk: zonder debat ligt de formatie van Rutte IV stil. Uitnodigingen van de nieuwe verkenners zijn voorlopig niet nodig.

Rutte moest razendsnel inbinden. Wat donderdagavond niet kon, bleek vrijdag opeens toch mogelijk en plotseling ook door de VVD gewenst: een debat met de ex-verkenners over de kwestie-Omtzigt.

Chagrijn

De formatie van Rutte IV maakt zo voorlopig plaats voor een politieke whodunit, al eindigen die op het Binnenhof zelden bevredigend. Alle betrokken partijleiders – inclusief Rutte en Sigrid Kaag – hebben al bezworen dat ze nooit over de positie van Omtzigt hebben gesproken. De ex-verkenners sluiten zich daarbij aan. Voor de sceptici in de Kamer zal het moeilijk worden om het tegendeel te bewijzen.

Rutte en Kaag, die nu het initiatief hebben bij de vorming van een nieuw kabinet, willen vooral dat de lucht snel wordt geklaard. De formatie is formeel nog niets eens begonnen – de verkenning is een fase vol improvisatie en zonder vastgelegde regels – maar de verhoudingen zijn nu al verstoord. Vooral bij het CDA is het chagrijn groot.

De partij van lijsttrekker Wopke Hoekstra was de beoogde eerste kandidaat om aan te schuiven bij VVD en D66, maar door de notitie van Ollongren is de indruk gewekt dat het CDA zich eerst moet ontdoen van Omtzigt. Op het A4-tje wordt ook nog eens gerept over ‘de onderhandelingsstijl’ van Hoekstra en diens potentiële post in een volgend kabinet.

Rutte slaagde er de afgelopen jaren altijd weer in om problemen weg te masseren, maar het is de vraag of het CDA daar nu erg voor open staat. Voor de VVD is dat een groot risico. Als Hoekstra bedankt voor verder formeren ziet Rutte zijn angstvisioen opdoemen: ‘een wolk van linkse partijen’. Zonder CDA moet de blik naar PvdA, SP en GroenLinks.

Bijna ondoenlijk

De samenwerking met links is daarbij verder bemoeilijkt door de notitie van Ollongren. De constatering dat de linkse partijen ‘elkaar niet echt vasthouden’ is bij PvdA en GroenLinks slecht gevallen. Vooral PvdA-leider Lilianne Ploumen heeft nogmaals bekrachtigd dat ze niet zonder andere linkse partij in een coalitie stapt. Het lijkt nu bijna ondoenlijk om daar nog op terug te komen, hoewel de VVD daar stiekem op hoopt.

Ook Sigrid Kaag staat nu opeens voor een vuurproef. De D66-leider beloofde ‘nieuw leiderschap’, maar een dikke week na haar verkiezingswinst overheerst vooral verbijstering en achterdocht over de schimmige speculaties rondom Kamerlid Omtzigt. Kaag hield zich in de afgelopen dagen afzijdig, maar noemde het op Twitter wel belangrijk ‘dat alle stappen van de verkenning transparant verlopen’.

Daar zal de rest van de Kamer haar volgende week aan houden.

In de verkiezingspodcast Koorts bespreken we de blunder van Kajsa Ollongren. Rutte kan dit niet meer laconiek wegwuiven. Welke functie bekleedt hij in dit proces eigenlijk? Luister mee.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden