Flair en fun

Uit de rug van een boek stijgt de geur van bouillon op, een ander licht fosforescerend op in het donker....

Op het eerste gezicht denk je van doen te hebben met de grootverpakking voor bouillonblokjes zoals Dirk van den Broek die op de markt brengt. Maar het niet onaanzienlijke pakket blijkt een boek te zijn, en na het openslaan stijgt een onmiskenbare bouillongeur op uit de pagina's. Het pontificale 'Bouillon' op de cover is niet de titel van het boek en verwijst evenmin naar de inhoud, want die bestaat uit slechts één gedicht van Robert Frost dat 356 maal wordt herhaald. Op evenzoveel rechterpagina's is diens The Road Not Taken afgedrukt, een gedicht dat zelfs in de verste verte niet verwijst naar soepblokjes. De bouillongeur is vermengd met de lijm in de rug van het boek - vermenging met de inkt was verboden want dat kon de drukkers onpasselijk maken.

Het idee voor dit boek is afkomstig van de kunstenaar Job Koelewijn, de oplage bedraagt 123 exemplaren, en de prijs is bijna driehonderd gulden. Is The Road Not Taken een boekwerk of een kunstwerk? De jury van de Best Verzorgde Boeken 2000 heeft er heftig over gepalaverd, maar uiteindelijk heeft zij de vormgeving van Irma Boom bekroond.

Ook aan Lichtjahre, een vijf centimeter dik jubileumboek van een wereldwijd opererende Oostenrijkse armaturenfirma (eveneens ontworpen door Irma Boom), kon de jury niet voorbij. De snede van het boek is bedrukt met het lichtspectrum zoals dat door de multinational is ontwikkeld; het omslag bevat UV-lak en fosfor waardoor het in het donker oplicht, zilver is de toegevoegde steunkleur. 'De flair en de fun' spatten van de pagina's, aldus de jury, die tegelijk, nogal hypocriet, de vraag opwerpt tot hoe ver de ontwerper zijn eigen stempel mag drukken.

Het verhinderde niet dat de jury nog een derde boek van Boom bekroonde, en bij Het Rijnlands Huis teruggevolgd in de tijd lijkt het inderdaad of de ontwerpster even op de rem is gaan staan - het maakt het boek minder uitbundig maar daarom niet minder elegant.

Boekenballen

Slechts 44 van de 362 ingezonden boeken achtte de jury 'best verzorgd'; boeken van niet-reguliere uitgevers zijn ver in de meerderheid. Uit de selectie blijkt dat de voorkeur nogal eens uitgaat naar ontwerpers die, net als de onlangs met de Gutenbergprijs gelauwerde Irma Boom, de grenzen van het boek opzoeken. Alle jaren feest met driehonderd foto's van boekenballen, is een boekblok zonder omslag dat Anthon Beeke in een schoenendoos verpakte; de originele eindexamencatalogus van de Akademie voor Kunst en Vormgeving 's-Hertogenbosch is vervat in een sigarenkistje; Cold Fusion blijkt niet alleen een boek over Rob Birza, in vorm gegoten door DEPT, maar misschien meer nog een installatie van Rob Birza.

Volgens het juryrapport zijn rubrieken als kunstboeken en fotoboeken opgeheven, maar zo bezien zou men een fors deel van de bekroonde boeken niettemin als een kunstboek kunnen betitelen, met dien verstande dat het hier geen dure en braaf vormgeven plaatwerken betreft, maar uitgaven die in concept en uitwerking het gebruikelijke salontafelwerk ver achter zich laten. Gemakshalve rekenen we boeken over toneelgroepen (Liefhebbers; Hollandia 1985-2000) en grafisch ontwerpers (Henk Elenga - Index; Swip Stolk - Master Forever) eveneens tot deze categorie.

Spektakel in samenhang met een uniek ontwerp en technische perfectie werd eveneens bekroond. Markantste voorbeeld is Nederlands ontwerp 2000/2001, het acht kilo wegende vlaggenschip van de Beroepsorganisatie Nederlandse Ontwerpers. Atelier René Knip voerde de ontwerpregie over de zeven boeken die Knip, evenals de cassette, typografeerde met een letter van eigen hand, en aanvulde met feestelijke foliedruk in felle kleuren. Het binnenwerk, dat de showcases van honderden ontwerpers omvat, hield hij helder en toegankelijk.

Nu en dan lijkt de jury te schrikken van haar progressiviteit en haast zij zich boekverzorging te onderscheiden die minder 'de grenzen van het mogelijke zoekt' als wel eenvoudigweg een prachtig boek oplevert. Klassiek in alle opzichten is From Poimandres to Jacob Böhme, een publicatie van de hoofdstedelijke Ritman-bibliotheek, en verzorgd door Tessa van der Waals. Bij uitgeverij Querido was huisontwerpster Anneke Germers verantwoordelijk voor de verfijnde verschijningsvorm van het werk van de dichters J. C. Noordstar en N. E. M. Pareau.

Het formaat, het prachtige linnen en de kleurstelling van de bandjes, de subtiele bestempeling, het zetwerk, alles is even afgewogen en op elkaar afgestemd. Maar zelden komt het voor dat een ontwerper zijn of haar boek signeert. Anneke Germers deed het op de achterkant van de schuifdoos waarin zich de drie boeken bevinden. Terecht, het is een meesterstuk.

Agenda

Ook dit jaar is de selectie weer te zien in het Stedelijk Museum waar de boeken mogen worden vastgepakt en ingekeken. Meer dan ooit lijkt de jurering op een tombola waarbij liefst zoveel mogelijk ballen in de lucht worden gehouden. Wat doet anders de 'met een klein palet' gemaakte bundel Friese gedichten, uitgegeven door een Utrechtse boekhandelaar, in deze selectie? Is het niet ronduit kinderachtig om, bij zoveel ingezonden boeken, een agenda te bekronen? Toch geenszins boeken die de ontwikkeling van het boek als product vooruit helpen - de nadrukkelijke leidraad immers bij het kiezen van de Best Verzorgde Boeken.

En dan zet de jury ons wederom op het verkeerde been. Anne Frank Huis. Een museum met een verhaal past in de binnenzak, kost nog geen twintig gulden en rangschikt ongelooflijk veel informatie en beeldmateriaal op een zo aantrekkelijke wijze dat je geneigd bent alle taaledities - er zijn er zeven - meteen aan te schaffen. Met de catalogus van de Best Verzorgde Boeken 2000 is dat iets minder het geval. Dat komt omdat de ontwerper - hij is overigens niet de enige - de kunst van het bedrukken van de snede overduidelijk heeft afgekeken van Boom. Het gevaar bestaat dat de kunst dan al gauw vervalt tot een kunstje.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden