Fladderaars met karakter

NELL WESTERLAKEN

Vervolg van pagina 1.

Een kwartet Vlaamse toeristen is op engelenjacht. Ze trotseren de wind om met verrekijkers elke meter kathedraal af te speuren. Er zijn engelen die doden uitgeleide doen, die bijbelse gebeurtenissen opluisteren, heiligen eer betonen of zo maar muziek maken.

Aan de noordkant worden de Vlaamse verrekijkers gericht op het leger beschermengelen dat onder een weemoedig schemerende hemel de kathedraal bewaakt. Maar zij noch de Heilige Maagd die haar naam gaf aan het godshuis hebben het kwaad kunnen weren. In de Eerste Wereldoorlog werd de Notre-Dame grotendeels verwoest, om later met behulp van in de 19de eeuw gemaakte mallen, weer te worden opgebouwd. De mankementen die het heilige leger opliep vóór de Grote Oorlog zijn toen niet hersteld. Hier en daar ontbreekt een vleugel, een enkeling moet het doen zonder hoofd.

De wonden van twee wereldoorlogen zijn in de loop van jaren bepleisterd en weggezoend. Niet alleen werd in Reims na de Tweede Wereldoorlog de capitulatie getekend, in 1962 woonden De Gaulle en Adenauer samen een mis bij om de hervonden vriendschap te bezegelen.

Het zijn toegewijde wezens, de Reimse beschermengelen. Verzonken in hun engelengedachten bekijken ze het gewoel in de provinciestad. Over de daken zien ze de reusachtige gemeentelijke kerstboom en de kermis eromheen. Er worden Glühwein en macarons verkocht in houten chaletjes: de miswijn en de hosti's van de 21ste eeuw. Een snoepkleurige draaimolen riedelt Oh Dennenboom.

Reims verandert in de weken rondom Kerst in een zoete feestmarkt, waarvoor zelfs op Parijse billboards reclame wordt gemaakt. De Kerstman, de heilige Commercius van deze dagen, maakt zijn opwachting tussen worsten en oliebollen, beschilderde kerstballen en handgebreide sjaals. Een onverstoorbare ezel blijft dooreten in zijn stalletje. En overal die engel, vanaf koektrommels, ansichtkaarten en handgemaakte kaarsen glimlacht hij even mild als kwajongensachtig naar het publiek.

Wie bepaalt eigenlijk hoe een engel moet kijken? Had de anonieme beeldhouwer van de ange au sourire een model, een muze misschien? In de wereldreligies en de kunstgeschiedenis wemelt het van de engelen, van verzaligde kwezels tot gevallen fladderaars. Kunstenaars lieten iets van hun wereld- of hemelbeeld achter in die boodschappers. Michelangelo voorzag de Sixtijnse kapel met gevleugelde mannetjesputters, en de zwermen gouden engeltjes in de kerken van Bahia, Brazilië, hebben benauwde, vertrokken smoeltjes, een weerslag misschien van de positie van hun makers. De houtsnijders waren slaven.

In de Middeleeuwen kregen heiligen noch engelen een nadrukkelijk karakter. 'Dat maakt de engelen van Reims en vooral die met de glimlach bijzonder', zegt Landry-Vanhoe, 'die menselijke uitdrukking, hoewel dat in die tijd niet door iedereen werd gewaardeerd. Het leidde maar af van het heilige Jeruzalem dat in de kathedraal tot uitdrukking moest komen.'

Engelen werden in de bouwtijd opnieuw ingedeeld op de metaphysische carrièreladder. Spiritualiteit kreeg meer ruimte. Ze leken eerder af te dalen met een boodschap aan de mensheid dan enkel op te stijgen om eenzijdig verslag uit te brengen. Ze werden er menselijker door.

Landry-Vanhoe wijst op een engel in het hoofdportaal die betrokken is bij de Annunciatie. Hij lijkt als twee druppels water op de glimlachende engel, maar heeft net niet het mysterieuze dat zijn alter ego de naam 'Mona Lisa van de beeldhouwkunst' heeft opgeleverd.

Een gure wind blaast ons naar binnen waar een ander soort winterlicht hangt, een seizoensbestendige schemering waarin kaarsen een warme gloed verspreiden. Boven in het kruisgewelf zweven ijle orgeltonen. Een melodie vormen ze niet, het lijken losse noten die voor zichzelf zijn begonnen nadat de organist was opgehouden. Daar in de hoogte versmelten ze met het gefluister en geschuifel op de kerkvloer tot een sacraal, zeg maar engelachtig geruis. Eronder de toeristen en - je komt haar tegen in elke kathedraal - de oude vrouw in het zwart die zachtjes voor zich uit prevelt.

Het schip steunt op kale pilaren in de naar de hemel reikende proporties van de gothiek. Generaties koningen werden hier, in Reims, gekroond, een traditie die teruggrijpt op 496, toen Clovis en zijn mannen zich hier lieten dopen. Geen wonder dat Franse presidenten, nooit vrij van royale ambities, zich graag laten zien in uitgerekend deze kathedraal. Sarkozy was er afgelopen zomer weer, tijdens de viering van het 800-jarig bestaan.

Bij die gelegenheid kreeg de kathedraal enkele nieuwe gebrandschilderde ramen gemaakt door de Duitse kunstenaar Imi Knoebel. Gekleurde scherven zijn het, stukken uiteenspattend vuur die vlekken vloeibaar licht op de vloer werpen. Sommigen meenden er fragmenten van gevallen engelen in te herkennen en het aartsbisschoppelijke oordeel over deze abstracte toevoeging was niet onverdeeld positief. Kunsthistorici wijzen erop dat andere moderne ramen in de kerk evenmin werden gewaardeerd in hun tijd. In 1974 was er kritiek op ramen gemaakt door Marc Chagall. Wervelende, bijbelse taferelen waarin de engelen hun vleugels niet nodig hebben, opgestuwd als ze worden door niets anders dan het licht.

Buiten blijft de engel van Reims fijntjes glimlachen. Middeleeuwse prelaten zullen zich indertijd op het hoofd hebben gekrabd, omdat niet de heilige maagd maar die schalkse engel de show stal. Noem zijn lachje veelbetekenend; hij is de onbetwiste lieveling van Reims geworden.

PRAKTISCH

Champagne

In diverse champagnehuizen worden rondleidingen gegeven. Pommery is tot eind maart geopend van 10-18 uur. www.pommery.fr. Zie voor informatie over andere champagnehuizen de betreffende websites.

Markt

De kerstmarkt, op vijf minuten lopen van het station, is open tot en met de laatste dag van het jaar. In deze periode wordt elke avond na zessen een lichtshow geprojecteerd op de kathedraal. Tikje kitsch maar wel spectaculair: je 'ziet' onder meer de honderden middeleeuwse ambachtslieden van weleer krioelen over de façade.

Vervoer

Reims is in een kleine halve dag te bereiken met zowel de tgv (via Parijs) als de auto.

Meer informatie

www.tourisme-en-champagne.com

www.reims-tourisme.com

www.franceguide.com/nl

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden