Column

Fixatie op groei van Almere bracht verloedering - van Almere

Almere zou groeien tot 350.000 inwoners. Nu zijn dat er 200.000 en tot verbazing van iedereen is er zelfs in Almere krimp. De toekomst is niet aan de spectaculaire nieuwbouw maar aan de bescheidenheid van het opknappen, meent Martin Sommer.

De homo Almericus op de fiets. Beeld getty

Op weg naar Almere neem ik de A1 richting Gooi. De snelweg ligt overhoop, hij moet naar tien rijstroken. Dat ziet er drastisch uit, terwijl groeistad Almere intussen krimpt. Wordt hier een snelweg gebouwd voor een toekomst die wellicht niet gaat komen? Ik heb afgesproken met Maarten Pel, directeur van woningcorporatie De Alliantie. Hij heeft telefonisch al geprotesteerd: die snelweg is nodig vanwege een fenomeen dat Almerestress heet. Almeerders hebben weinig tijd. Wie getrouwd is, werkt met zijn tweeën voor de hypotheek. In de ochtend moeten gauwgauw de kinderen naar de opvang, want daarna wacht de file. In de avond het omgekeerde. Weer file. Vandaar die stress en die tien rijstroken.

Hoe dat zij, het gaat om de plangedachte. Elke fietstegel in Nederland is veertig jaar vooruit bedacht en gewogen. Zo ook die snelweg. Er zijn domweg teveel contracten getekend met teveel partijen om nog aan te passen. Drie weken geleden waarschuwde het Planbureau voor de Leefomgeving de gemeenten: niet teveel bouwen, dan raak je in moeilijkheden. De waarschuwing gold niet voor de Randstad maar sinds dit jaar blijkt zelfs groeistad Almere te krimpen. Nog maar drie jaar geleden was het idee dat Almere kon uitzien naar 350.000 inwoners. Maarten Pel merkt meteen op dat Almere niet zo'n goede naam heeft in Amsterdam. Er wonen momenteel wel 200.000 tevreden mensen in Almere. Er is wel wat tot stand gebracht.

Homo Almericus

Zeker, Almere is dé vrucht van de plangedachte. Maarten Pel laat Almere Haven zien, de oudste kern. Er is een havenkom met terrassen, de zon schijnt, aan de overkant zie je de kerktoren van Naarden. Het moest gaan lijken op de vissersstadjes langs het IJsselmeer. In reactie op de zakelijkheid van de Bijlmer - óók planning - zou de homo Almericus het gezellig krijgen, met laagbouw en een grachtje waarover Maarten Pel opmerkt dat het een betonnen bak is, dus bij lekkage meteen door het gemaal wordt leeggezogen. Kenmerkende jaren-tachtig-bouw, toen rechte hoeken verboden waren. De rente was hoog dus je kunt ook zien dat het allemaal op een koopje moest. En nu, na ruim dertig jaar, is Almere Haven eigenlijk versleten.

Hoe het verhaal verder ging, is bepaald niet van tevoren bedacht. Radicale plannen zijn ook radicaal in hun gevolgen. De oude kern werd leeggezogen door de buitenschil van Almere. Wie geld heeft, koopt een nieuw huis in het groen. Onderwijl vergrijst, verarmt en krimpt Haven. Veel nieuwe Nederlanders, veel sociale huur. De gemeente bleef gefixeerd op 'Almere 2.0'. Er waren kaarten waarop de bestaande stad grijs was ingetekend, terwijl de nieuw te bouwen stadsdelen waren ingekleurd. Zo zuig je de de stad leeg, zegt Pel.

Hij moet met zijn woningcorporatie alle zeilen bijzetten om voorzieningen in stand te houden. Pleegt bescheiden verbeteringen aan huizen en straatmeubilair. De bibliotheek is net gered, het zwembad niet. Het oude kantoor van de Rijksdienst IJsselmeerpolders wordt opgeknapt maar nu even niet, vanwege asbest en een failliete aannemer. De sigarenboer naast de bouwplaats houdt de moed erin, zegt hij. Maar het moet niet te lang duren.

Beeld getty

Krimp

Dit is in een notendop de omslag die Nederland moet maken. Geen Almere 2.0 maar beleidsontwenning. Wat moeten al die bestuurders, ambtenaren, architecten, bouwers en projectontwikkelaars. Niet alleen door de vergrijzing, maar ook doordat in een chaotische wereld de overzienbare toekomst steeds korter wordt. Dat is heel moeilijk voor Nederland, het walhalla voor de plansocialisten - niet noodzakelijk van socialistischen huize trouwens. Sinds de crisis maakt de bouw een koude sanering door. Acht miljoen huizen voor zeventien miljoen mensen, dat is eigenlijk wel genoeg. Maar in Trouw kun je lezen hoe gemeenten maar doorbouwen, in de ijdele hoop de lege gemeentekas nog een beetje te spekken.

Voor Almere is die U-bocht dubbel lastig. Het hele apparaat is ingesteld op nieuwbouw. Ook psychologisch. Het idee van de schaalsprong is nog maar van vijf jaar geleden. De noordvleugel van de Randstad zou er een miljoen mensen bijkrijgen. Zestigduizend woningen voor Almere. Doen we, zei toenmalig PvdA-wethouder Adri Duivesteijn. Maar dan wel met een directe verbinding over het IJmeer naar Amsterdam, plus honderdduizend banen erbij. Nu heeft niemand het meer over de IJmeerverbinding. Duivesteijn wilde in zijn nadagen als wethouder juist weg van de massaliteit: iedereen mag naar zijn eigen beeld en gelijkenis een huis bouwen. En Almere is aan de krimp.

Wat brengt een kortere toekomst? Weg van de grote ideeën, aanpassen is het parool. Wat niet meer werkt, is het idee van een berekenbare toekomende tijd in pakweg 2040. Dat geldt net zo goed voor duurzame energie als voor onderwijsvernieuwingen. Wat wel werkt, is even bescheiden als belangrijk. Luisteren naar de sigarenboer in Almere Haven. Ziet hij het nog zitten? De grote opdracht wordt niet spectaculaire nieuwbouw, maar het opknappen van een miljoen woningen uit de zogeheten bloemkoolwijken. Dat zijn de wijken met bielzen randen, verdwaalhofjes en autodrempels. Ook die wijken zijn aan het eind van hun latijn.

Opwindend is het niet, voor wethouders met ambities of ministers of directeuren die hun geurvlag willen achterlaten. Dat vindt de opvolger-wethouder na Adri Duivesteijn in Almere ook. Hij heet Henk Mulder en hij heeft zojuist in een vraaggesprek met het blad Nul20 verteld dat hij niet wakker ligt van de krimp. Almere gáát voor zestigduizend woningen. Henk en ik spreken elkaar in 2040.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.