Firma kunst & kapitaal

Volgens Charles Saatchi is de kunstwereld een in zichzelf gekeerde kermis waarin rijken zonder verstand de markt bederven. Maar wat als zij zich terugtrekken?

RUTGER PONTZEN

Charles Saatchi kan het nog steeds: schrijven in pakkende oneliners en sweeping statements. De beroemde kunstverzamelaar (68) werd er in de jaren zeventig en tachtig groot en rijk mee als partner van het al even roemruchte reclamebureau Saatchi & Saatchi. Dat was verantwoordelijk voor de slogan waarmee Margaret Thatcher in 1979 de verkiezingen won: 'Labour isn't working'.

Met een vergelijkbare agressiviteit schreef Saatchi eind vorige week in The Guardian een ingezonden bijdrage, onder de titel 'The hideous-ness of the art world' (Het afzichtelijke van de kunstwereld). De Britse collectioneur die Damien Hirst, Sarah Lucas en Tracey Emin hun eerste mondiale bekendheid bezorgde, richt daarin zijn pijlen op de kunstwereld waarin hij zelf groot werd. Doelwit zijn de trendy en kooplustige 'oligarchen en oliegarchen', en über-kunsthandelaren met hun 'masturbatoire niveau van eigendunk'. Een wereld waarin de Biënnale van Venetië niet meer is dan een vlootschouw van superjachten van verzamelaars, tentoonstellingsmakers enkel exposities maken voor hun 'bijziende collega's en schilderijen muurbloempjes zijn waar niemand naar kijkt. Het is voor Saatchi, die zichzelf neerzet als een 'self-serving narcissistic showoff', zelfs te veel.

Het artikel zorgde gelijk voor commotie. Maar hoe overdreven zijn stelling misschien ook is, de vraag blijft: heeft Saatchi een punt? In hoeverre is de kunstwereld inderdaad een in zichzelf gekeerde kermis geworden waarin geld, macht en status tegenwoordig belangrijker zijn dan kennis en goede smaak?

Prijsopdrijving

Natuurlijk ben je geneigd zijn kritiek met een fikse hoeveelheid zout te nemen. Want was Saatchi in de jaren tachtig niet zelf schuldig aan de hausse van een 'smaakvol en hip' koopgedrag, waartegen hij zich nu verzet? Was hij niet de eerste die in de armzalige Thatcherjaren de toon zette door prijsopdrijving en monopolisme, en het spenderen van miljoenen aan nieuwe speeltjes? Niet zelden was een galerietentoonstelling al voor de openingsdag uitverkocht omdat Saatchi zijn hand op het getoonde werk had gelegd. Tegelijkertijd verkocht hij even makkelijk werk voor dumpprijzen, zoals schilderijen van Sandro Chia waarna diens carrière in het slop geraakte.

Maar de tijd van zijn grote macht lijkt voorbij. De meesterontdekker van de Young British Artists heeft al jaren geen jonge kunststroming kunnen pluggen. En zijn nieuwe Saatchi Gallery in Londen krijgt niet de aandacht en waardering die hij graag wil. Wrevel daarover moet een belangrijk motief zijn voor Saatchi's aanklacht. Je voelt de rancune. Twintig jaar geleden was hij nog een van de weinigen die de kunstmarkt beheerste. Nu is dat aantal, dankzij de opkomst van het grote geld uit Rusland en de Arabische wereld, behoorlijk toegenomen. Saatchi moet zijn macht inmiddels delen met andere grootverdieners als Roman Abramovich, Francois Pinault en Sheikh Saud Al-Thani van Qatar.

Neemt niet weg dat Saatchi toch gelijk zou kunnen hebben. De inteeltwereld die hij beschrijft, bestaat namelijk echt. De nieuwe elite van parvenu's die eerder met een luisterend oor kunst koopt dan met een deskundig oog. Kunstenaars, critici en galeristen die elkaar naar de mond praten over onbegrijpelijk, cryptisch werk. Puissant rijke kopers die jonge verzamelaars beletten op de markt te komen. De Turner Prize, de jaarlijkse etalage van Britse kunstenaars, die al tijden teleur stelt, terwijl niemand erover denkt de prestigieuze prijs op te heffen. In die zin snijdt Saatchi's kritiek wel hout.

Houdgreep

En toch, ook al zou Saatchi gelijk hebben, dan is het nog de vraag of zijn uitspraken iets zouden veranderen. Waarschijnlijk niet. Daarvoor is de kunstwereld te verstrikt. Iedereen is van iedereen afhankelijk, vooral financieel. Galeriehouders en veilinghuizen zijn juist gebaat bij de exuberante uitgaven van grote verzamelaars; musea en kunstenaars zijn op hun beurtgebaat bij de heerschappij van de galeries die carrières kunnen maken en breken. Het systeem houdt zichzelf in de houdgreep. Het is een kaartenhuis dat door de eeuwen heen is opgebouwd en waarin alle onderdelen, hoe wankel ook, met elkaar zijn verknoopt.

Mochten de superrijke collectioneurs, die volgens Saatchi geen bal verstand van kunst hebben, tot inkeer komen en hun geld niet langer in kunst investeren, dan zou dat systeem in elkaar storten. Een bezoek aan de grote galeries in New York, nog steeds het middelpunt van de kunsthandel, maakt dat wel duidelijk. Nergens staan zoveel witte kunstpaleizen bij elkaar, volgeladen met peperdure schilderijen en beelden, als in Chelsea, het kloppend hart van de Amerikaanse kunsthandel. Alleen al die kapitale panden maken een hoge omzet noodzakelijk. Omzet die voor een belangrijk deel afhankelijk is van wat een gek tegenwoordig voor een kunstwerk wil neertellen.

Als de nouveaux riches het laten afweten, zou dat dramatische gevolgen hebben. Voor de galeries, net als voor de kunstbeurzen en veilinghuizen. Ook hun inkomsten vloeien voort uit wat de rijken en superrijken wensen te besteden. Tegen wil en dank is iedereen gebaat bij het instandhouden van dit financiële mechanisme. Het is pompen of verzuipen. Vroeg of laat lijkt iedereen door het virus te worden geïnfecteerd - ondanks Saatchi's jammerklacht.

Kunstverzamelaar Saatchi (68) kocht zijn eerste werk (van Soll LeWitt) op 26-jarige leeftijd en opende zijn eerste Saatchi Gallery in 1985. De vroegere reclameman lanceerde de Young British Artists in 1997. Dat werd een mondiaal succes. Vorig jaar doneerde hij zijn (derde) museum en tweehonderd werken aan de Britse staat. Saatchi verschijnt zelden in het openbaar, geeft geen interviews en is getrouwd met de tv-kok en culinair journalist Nigella Lawson.

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden