REPORTAGE

Financiële puinhopen bij Belgische justitie

Zo erg als dit jaar was het niet eerder: 47.000 onbetaalde rekeningen, in totaal voor 136 miljoen euro, moet de Belgische justitie nog betalen.

Staking justitieambtenaren voor het Justitiepaleis in Brussel, dat wordt gerenoveerd een project dat door geldgebrek eindeloos uitloopt. Beeld Photo Agency
Staking justitieambtenaren voor het Justitiepaleis in Brussel, dat wordt gerenoveerd een project dat door geldgebrek eindeloos uitloopt.Beeld Photo Agency

Op de marmeren trappen van het Justitiepaleis van Brussel haalt gerechtstolk Werner Vandemeulebroucke (53) een weegschaal uit zijn rugzak en een dikke stapel papier. 'Ik tel mijn onbetaalde facturen niet meer; ik weeg ze', zegt hij sarcastisch. 'Zodra ik een kilo heb, begin ik herinneringsbrieven te sturen.' Hij wijst naar het digitale scherm van zijn weegschaal: 2,78 kilo.

Al 22 jaar werkt Vandemeulebroucke als gerechtstolk Nederlands-Frans in moordzaken en fraudeprocessen, onlangs nog in een groot drugsonderzoek. Hij zit fluisterend op het beklaagdenbankje, luistert uren naar afgetapte telefoongesprekken, wordt opgeroepen voor politieverhoren en vertaalt complexe vonnissen. Zwaar werk, zegt hij, maar het geeft voldoening.

Dat de Belgische justitie aan het einde van het jaar geen geld meer heeft en haar facturen even laat liggen, daar is Vandemeulebroucke aan gewend. Maar dit jaar loopt het de spuigaten uit: sinds september is hij niet meer betaald voor zijn werk, hij leeft nu van zijn spaargeld. Als het zo doorgaat, is hij over een paar maanden failliet.

Vandemeulebroucke is niet de enige gerechtsdeskundige aan wie justitie nog geld moet betalen. Onlangs klaagde een forensisch arts over achterstallige rekeningen ter waarde van ruim 500 duizend euro, tolken vertelden dat ze een lening moesten aangaan om hun belastingen te kunnen betalen en twee producenten van bewakersuniformen gingen door de justitiële wanbetalingen over de kop.

Klagen

Het geldgebrek van het Belgische rechtswezen heeft een lange geschiedenis. In 2003 klaagden telecombedrijven omdat ze niet vergoed werden voor hun afluisterapparatuur, in 2004 weigerden gerechtspsychiaters nog verslag uit te brengen zolang ze niet werden betaald en in 2006 konden zelfs de celwagens niet uitrijden omdat de tankkaarten van Justitie waren geblokkeerd.

Maar dit jaar is het helemaal een drama. Bij justitie liggen 47 duizend onbetaalde rekeningen, goed voor een betalingsachterstand van 136 miljoen euro. Het budget voor 2015 voor de gerechtsdeskundigen is naar verwachting net voldoende om de put van 2014 te vullen. 'Een rechtsstaat onwaardig', erkende de nieuwe minister van Justitie Koen Geens (CD&V). Hij sleepte er bij het kabinet een noodinjectie van 60 miljoen euro uit.

'Elke onderneming die te werk zou gaan als justitie, zou binnen de kortste keren failliet worden verklaard', zegt Werner Jacobs, forensisch arts bij het Universitair Ziekenhuis van Antwerpen. Hij onderbrak onlangs een moordzaak om in de rechtszaal tegen de wanbetalingen te protesteren. Bij zijn ziekenhuis staat justitie voor meer dan 500 duizend euro in het krijt. Zelfs de rekeningen van 2011 zijn nog niet allemaal betaald.

'Voor mij is het voorlopig geen probleem omdat ik in loondienst ben', zegt Jacobs. 'Al is het natuurlijk de vraag hoe lang mijn werkgever zal tolereren dat de rekeningen zich opstapelen. Maar als zelfstandige voor justitie beginnen, dat zou ik niemand nog aanraden. Het kan makkelijk een jaar duren voor je een eerste keer wordt uitbetaald. Dat is gewoon financiële zelfmoord.'

De grootste problemen van justitie

Ouderwets: door de mislukking van enkele grote informaticaprojecten is justitie in België nog steeds een papieren tijger. De communicatie verloopt er zo vaak per fax of brief dat de rechtbanken vorig jaar ruim 20 miljoen euro aan verzendkosten hadden. Onveilig: de alarm- en veiligheidsinstallaties van verschillende rechtbanken worden al jaren niet meer onderhouden. Brand en inbraak worden niet gedetecteerd, bij geweld worden de veiligheidsdiensten niet verwittigd en er wordt niet gecontroleerd wie er binnenkomt. 'De toestand is hopeloos', aldus een interne nota.

Traag: door de complexiteit van het strafrecht duurt een strafzaak in België gemiddeld 580 dagen. Voor financiële misdrijven loopt die termijn op tot vijf à zes jaar, waardoor grote fraudedossiers aan de lopende band verjaren. Het gerecht probeert dit tegen te gaan door minnelijke schikkingen te treffen met witteboordencriminelen, maar volgens critici leidt dit tot klassenjustitie.

Financiële puinhoop

De vraag is hoe die financiële puinhoop is ontstaan. Krijgt justitie te weinig geld, zoals de rechters en het Openbaar Ministerie beweren? Of moet het departement zijn geld gewoon efficiënter beheren, zoals de nieuwe minister suggereert? Met een budget van 1,8 miljard euro - meer dan een verdubbeling in de laatste twintig jaar - zit de Belgische justitie in Europa in ieder geval in de middenmoot.

'De FOD Justitie (Belgische term voor ministerie, red.) is onvoldoende professioneel georganiseerd', zegt Benoît Allemeersch, advocaat en hoogleraar in de rechten. 'Het is een van de allerzwakste departementen van België. Ze zetten hun middelen niet goed in, ze hebben te veel personeel en ze doen veel dubbel werk. Naar verluidt hadden ze tot voor kort zelfs geen budgetbeheerder.'

Volgens Allemeersch hebben tal van Justitieministers tevergeefs geprobeerd hun dienst te hervormen. 'Maar zo'n hervorming vraagt veel tijd en energie en als minister van Justitie word je voortdurend door de actualiteit gegijzeld. Ik zie dat al tien jaar gebeuren. Die ministers moeten om de vijf minuten in de media verschijnen. Zo komt er van een hervorming natuurlijk weinig terecht.'

Zo kan het dat de Belgische justitie anno 2014 amper is gedigitaliseerd en dat advocaten hun conclusies nog per brief naar de rechtbank sturen. En zo kan het dat gerechtsgebouwen zo slecht zijn onderhouden dat de veiligheid in het gedrang komt. De steigers rond het Brusselse Justitiepaleis, bedoeld voor de renovatie van het gebouw, zijn zo oud dat ze zelf moeten worden gerenoveerd.

Geen geld voor deskundigen

Zo kan het ook dat er te weinig budget overblijft voor de gerechtsdeskundigen - de forensische artsen, gerechtspsychiaters, tolken, enzovoort. Het belang van dna-sporen, computertechnologie en financiële expertise wordt steeds groter, maar het budget voor die deskundigen komt er niet.

De wanbetalingen zijn funest voor de kwaliteit van de Belgische rechtspraak, menen de gerechtsdeskundigen. 'Ik moest onlangs tolken tijdens het verhoor van een Pool', zegt Werner Vandemeulebroucke, gediplomeerd in Nederlands en Frans. 'De politie kon geen Poolse tolk vinden en die man sprak een paar woorden Frans. Dat is toch problematisch. Als men niet kan vertalen wat een verdachte te zeggen heeft, komen er onschuldigen in de cel.'

Ook forensisch arts Werner Jacobs ziet zijn collega's afhaken. 'Veel mensen willen dit beroep niet meer voltijds doen. De forensische pathologie wordt langzaam een bijberoep. Maar in dit vak moet je voldoende ervaring hebben. Ik doe zelf 150 tot 200 lijkschouwingen per jaar. Met een tiental lijkschouwingen per jaar bouw je nooit dezelfde competentie op.'

'De overheid moet goed beseffen wat de consequenties zullen zijn', zegt Jacobs. 'Als het zo doorgaat, zullen er op den duur alleen hobbyisten overblijven. Het onvermijdelijke gevolg is dat zaken niet zullen worden opgelost. De misdaad staat niet stil en dus mag het onderzoek naar nieuwe forensische technieken ook niet stagneren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden