Financiële ellende in nare taal

Theater..

Gent Een goochelaar laat met zijn ene hand een briefje van 100 euro in vlammen opgaan, om even later met zijn andere hand hetzelfde bankbiljet weer terug te toveren. Goochelen met geld – het is een sterk begin van de voorstelling Underground, waarmee NTGent in regie van Johan Simons een poging doet actueel, politiek theater te maken.

Underground is de wat universelere naam voor het toneelstuk Die Kontrakte des Kaufmanns van de Oostenrijkse schrijfster Elfriede Jelinek. Geschreven in de zomer en het najaar van 2008, vlak voor en tijdens het uitbreken van de wereldwijde financiële en economische crisis.

Jelineks tekst is een honderd pagina’s tellende monoloog over de rol van bankiers, aandeelhouders en hebzuchtige consumenten in de moderne wereldorde. Uitgebracht op haar website, waarop ze voortdurend nieuwe teksten over allerlei actuele onderwerpen publiceert, ook over de voortdurende oorlog tussen mannen en vrouwen. Wat je Jelinek moet nageven, is dat ze er snel bij was: wie haar tekst nu tot zich neemt, hoort redeneringen die elke dag in de krant staan.

Het probleem is alleen dat het geen theatertekst is, dat ze geen dramatische personages heeft bedacht en dat haar woedende, soms ronkende pamflet dus maar moeilijk in een toneelstuk te vangen is.

In Duitsland is het eind vorig seizoen opgevoerd in de stadstheaters van Keulen en Hamburg, in regie van Nicolas Stemann (Jelineks vaste regisseur) die de tekst heeft opgetuigd met een bonte kermis aan theatraal geweld, waaronder een enorme bankkluis van bladgoud en een rookmachine. Dat is het enige dat je als theatermaker kunt doen: alles uit de kast halen, anders blijft er van dit soort teksten alleen maar politiek pamflettoneel over, en niets is zo saai als politiek pamflettoneel.

Ook in deze co-productie van NTGent en Theater Antigone staat er een grote brandkast op toneel. waar de acht toneelspelers in- en uitkruipen. Zij spelen onder meer de kleine aandeelhouders, het koor van de grijsaards (de bankdirecteuren), een engel der gerechtigheid, en een brave huisvader die zijn gezin overhoop schiet om de schande van een faillissement voor te zijn. Dit alles speelt langs en door elkaar heen, in een stortvloed van woorden waarin Jelinek afrekent met het neokapitalisme en met ongebreideld consumentengedrag. In een hermetische tekst, vol herhalingen en literaire trucjes.

Op het toneel staat ook een zwembad, waarin de spelers af en toe verkoeling zoeken. Dat is nodig ook, want ze stoten op harde, soms schreeuwerige toon alle financiële ellende over het publiek uit – de (volks)vrouwen meestal in hoerige jurkjes, de (bank)mannen als louche lopende lijken. In het eerste uur van Underground is dat nog spannend en leerzaam, daarna zakt het in en overheerst bij zoveel overdaad enkel onverschilligheid.

Simons permitteert zich gelukkig nog wel een paar grapjes: zo heeft een van de spelers een masker van de Belgische ex-premier Yves Leterme op, wordt de schoenengooiscène naar de Belgische Fortisbank-bestuurders nagepeeld en klinkt naast Bob Dylans A Hard Rain’s Fonna Fall ook het liedje Edelweiss uit The Sound of Music.

Dat juist een theatermaker als Johan Simons met politiek engagement in de kunst uit de voeten kan, bewees hij eerder met belangwekkende voorstellingen als Fort Europa en Platform. Maar die waren dan ook gebaseerd op teksten van Tom Lanoye en Michel Houellebecq, schrijvers die veel meer gevoel voor nuance én voor theater hebben dan Jelinek met haar bonkende, nare, onpoëtische taal.

‘Een komedie over de economie’, noemt de Oostenrijkse Nobelprijswinnares haar stuk. Een drama is het.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.