Filmschilder

Het goedkoopste materiaal veranderde in zijn handen in goud. De maandag overleden artdirector Ben van Os decoreerde ruim zestig films op weelderige, schilderachtige wijze. Zonder computer.

Luchtkastelen bouwde hij, en daarmee werd hij een van de markantste figuren die de Nederlandse film ooit heeft gekend. Ben van Os verzorgde de art direction voor meer dan zestig films; de rijke decors die hij ontwierp voor producties als Peter Webbers Vermeer-film Girl with a Pearl Earring (2003), tonen hoe weelderig en schilderachtig film kan zijn - zonder dat er een computer aan te pas komt. Echte rekwisieten, een fotografisch geheugen en een ambachtelijk oog voor kleur, licht en textuur: daar moest Van Os het van hebben.


Van Os, die afgelopen maandag na een lang en slopend ziekbed op 67-jarige leeftijd overleed, werd al in 2005 door zijn ziekte gedwongen te stoppen met werken; zijn laatste film was Laurence Dunmore's kostuumdrama The Libertine (2004). De tentoonstelling Gebouwde luchtkastelen (2005) in het Haags Gemeentemuseum, waar hij drie zalen inrichtte met zijn decors uit Harry Kümmels Eline Vere (1991), Peter Greenaway's A Zed & Two Naughts (1986) en Girl with a Pearl Earring, betekende zijn officiële afscheid.


De laatste vier jaar van zijn leven bracht Van Os door in een verzorgingstehuis, waar een variant op de ziekte van Parkinson hem langzaam 'uitschakelde', om de woorden van zijn nabestaanden te gebruiken. Een tragisch lot voor iemand die zo graag met zijn handen werkte, en het liefst persoonlijk op jacht ging om de attributen voor zijn decors bij elkaar te sprokkelen - van tientallen kilo's druiven en stapels lakens tot duur antiek.


Van Os werd in 1944 in Den Haag geboren, waar hij de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten bezocht. Hij werkte als interieurarchitect, toen hij min of meer toevallig in de filmwereld belandde. Schrijver en regisseur Eric de Kuyper vroeg hem mee te bouwen aan de set voor diens speelfilm Naughty Boys (1984), en die klus maakte in hem iets nieuws los. Toen hij in contact kwam met filmmakers als Frans Weisz, George Sluizer en Peter Greenaway, besefte hij hoe fantastisch het vak van de artdirector kan zijn: dat je de kans krijgt om werelden te scheppen die in de alledaagse realiteit onmogelijk kunnen bestaan.


'Ik kan de dromen dromen van de regisseurs en producers met wie ik werk, en ik kan ze werkelijkheid maken', had hij willen zeggen tijdens de Oscar-uitreiking van 1994, toen hij en toenmalig compagnon Jan Roelfs met Orlando (Sally Potter, 1992) genomineerd waren voor Best Art Direction. 'Zelfs deze avond is een grote droom voor mij en voor iedereen met wie ik leef en werk. Dank u wel. Ik ben zeer vereerd.' De speech werd in Van Os' Oscar-dagboek in NRC Handelsblad gepubliceerd, hij en Roelfs grepen naast de prijs. Ook Van Os' tweede Oscar-nominatie, voor Girl with a Pearl Earring, zou niet verzilverd worden.


Van Os, die in 2005 de tweejaarlijkse Ouborgprijs voor Haagse kunstenaars ontving, had de Oscars vooral willen krijgen omdat daarmee de waarde van zijn vak bevestigd werd. In de cinema geldt doorgaans de cineast als de kunstenaar die het werk volledig naar zijn hand zet; maar dat gaat niet op bij mensen als Van Os, die met hun stijl en eigenzinnigheid op elke productie hun stempel drukken. Girl with a Pearl Earring glanst omdat Van Os Vermeers wereld zo trefzeker en precies tot leven wekt. En zonder de weelderige decors die hij en Roelfs voor Peter Greenaway maakten, zouden films als Drowning By Numbers (1988) en Prospero's Books (1991) een stuk minder barok en hallucinant zijn geweest.


Als geen ander wist Van Os hoe smakelijk overdrijving kan zijn. Daarbij leerde hij niettemin steeds beter rekening te houden met de wensen van de regisseur. Voor de opnamen van Frans Weisz' Leedvermaak (1989) moest hij in de scène met de joodse bruiloft een hoop lakens, lappen en bloemen van de set gooien, omdat Weisz al die frutsels niet authentiek genoeg vond, en het allemaal maar in de weg stond. 'In mijn eerste jaren vergat ik weleens dat een camera vrij baan moest hebben', zei hij in 2005 in een interview met de Volkskrant. 'Dat leidde tot ergernis. Terecht, besef ik nu.'


Van Os, die Greenaway's The Cook, the Thief, His Wife and Her Lover (1989) als zijn persoonlijke favoriet noemde, was niet alleen om zijn eigenzinnigheid een geliefd en gewaardeerd artdirector; hij had ook het talent om te woekeren met een krap budget. Zijn films ogen vaak veel duurder dan ze eigenlijk waren; wie met Van Os samenwerkte, kon zich verbazen over het gemak waarmee hij de goedkoopste materialen voor het oog van de camera in goud veranderde.


Van Os vormde jarenlang een vast duo met Jan Roelfs, met wie hij in 1991 een Gouden Kalf voor hun gezamenlijke oeuvre ontving. Hun wegen scheidden na Orlando, toen Roelfs besloot een carrière in Hollywood na te jagen. Zo'n loopbaan was niets voor Van Os. Het strakke studiosysteem zou het hem onmogelijk hebben gemaakt te werken zoals hij wou. 'Dan word je een supervisor. Ik ben iemand die het liefst zelf naar de markt gaat om de stoffen te kopen.'


Het enige uitstapje dat Van Os naar Hollywood maakte, was met George Sluizers psychothriller Dark Blood (1993). Die film kwam na de dood van hoofdrolspeler River Phoenix jarenlang onaf in de kast te liggen, maar wordt nu met publieksfinanciering alsnog voltooid. En zo zal uniek werk van Van Os binnenkort alsnog voor het eerst te zien zijn.


'Ja, ik wil'


Ben van Os bleef altijd een sterke band met zijn geboortestad Den Haag houden. In 2005 ontving hij de tweejaarlijkse Ouborgprijs voor Haagse kunstenaars, en bovendien ontwierp hij de prachtige trouwzaal van het stadhuis - compleet met Venetiaanse vazen en de tekst 'Ja, ik wil' in zeventien talen op het raam.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden