Filmklassiekers die ogenschijnlijk over niets gaan

Een plot is niet nodig om veel over het leven te zeggen. Maar een film waarin de tijd langzaam verglijdt en er weinig tot niets gebeurt, is die saai of verheven kunst? In sommige gevallen speelt de tijd geen rol: Andy Warhols filmexperiment Sleep duurde bijvoorbeeld 5 uur en 20 minuten. Bij de klassiekers die wij voor u hebben geselecteerd treedt de leegte nadrukkelijk op de voorgrond. Goede films over niets zijn doorgaans traag en meditatief. Hetgeen dát er gebeurt staat doorgaans voor iets groters. Het gaat er vooral om dat deze films de kijker de ruimte geven om de tijd te vergeten, om zich gewillig onder te laten dompelen in een kabbelende stroom, waar de kleinste rimpeling vaak de grootste indruk achterlaat.

1 Jeanne Dielman, 23 Quai de Commerce, 1080 Bruxelles

(Chantal Akerman, 1975)

In deze fictiefilm vangt Chantal Akerman de monotone routine van een 'gewone' huisvrouw die 'gewone' dingen doet. Ze gaat in bad. Ze poetst schoenen. Maakt bedden op. Kneedt het vlees. Doet de afwas. Haalt een doekje over de tafel. Handelingen die minutenlang duren en elke dag precies hetzelfde zijn. Daarbij is Jeanne gevangen in strakke kaders: de camera registreert het van een afstandje, onbewogen.

Het enige opmerkelijke is dat Jeanne dagelijks als prostituee een klant ontvangt, die ze bedient tussen het opzetten en het koken van de piepers - maar dat zie je dan weer niet. Drie dagen volgt Akerman deze beklemmende rituelen en dat in 3 uur en 15 minuten. Tot de kijker gehypnotiseerd is en er iets in Dielman knapt.

Nee, het gaat ogenschijnlijk over niets, maar het is ook een karakterstudie, een feministisch pamflet over (verkozen) onderdrukking, een film die vragen stelt over de manier waarop we kijken naar het (vrouwelijk) lichaam, naar geweld en seks.

2 Sátántángo

(Béla Tarr, 1994)

Wat de één een levensveranderende ervaring noemt, is andermans lijdensweg. Sátántángo van de Hongaar Bela Tarr is ook wel de Mount Everest van de film genoemd, een film die alleen de meest volhardende en onverschrokken filmkijker kan doorstaan. Een andere recensent omschreef het als 'zo dicht als cinema kan komen bij een nachtmerrie'. Dat bedoelde hij positief.

Niet dat er echt níets gebeurt in Tarrs schets van de troosteloze werkelijkheid van een boerengehucht. Er wordt gezopen en gedanst, maar een shot van een uit beeld wandelende boer laat hij met liefde een minuut of 10 duren - het zijn dit soort lange, statische beelden waardoor Tarr regelmatig met Tarkovski wordt vergeleken.

Sátántángo heeft een cultstatus - natuurlijk zijn de volhouders meteen fan. En dat zijn niet de minsten: zo stelde Susan Sontag dat zij deze film graag elk jaar zou herkijken. Of zij dat ook daadwerkelijk deed, wordt er niet bij verteld.

3 Gerry

(Gus van Sant, 2002).

Regisseur Gus van Sant is ook al zo'n Béla Tarr-adept. Ook liet hij zich inspireren door Jeanne Dielman. Die combinatie leidde tot drie films op basis van krantenberichten: Last Days (over de zelfmoord van Kurt Cobain), Elephant (over de schietpartij op Columbine Highschool) en Gerry (over twee jongens die verdwalen in de woestijn). Alle films eindigen met minstens één dode, maar eenduidige verklaringen daarvoor geeft Van Sant niet. De kijker mag het zelf uitmaken terwijl de camera met zijn hoofdpersonen meedoolt in de aanloop naar die fatale gebeurtenis.

De meest experimentele of hermetische van deze drie films is Gerry. De twee hoofdpersonen - allebei heten ze Gerry - lopen door de woestijn. Ze lopen en lopen en lopen maar, soms dicht bij elkaar, soms ver uit elkaar, totdat je als kijker net zo verdwaald en gedesoriënteerd bent. Isolatie, eenzaamheid, wanhoop. Zoiets kan nooit goed aflopen, natuurlijk.

4 In the Mood for Love

(Wong Kar-Wai, 2000).

Haar hand op de trapleuning. De zijden jurk. Zijn nek. Een quasi-onschuldige aanraking, een toevallige ontmoeting. Daar moeten de twee buren het in In the Mood for Love van Wong Kar-Wai mee doen. Beiden hebben al een relatie en hun partners nemen het niet zo nauw met trouw. Maar, zo stelt de buurvrouw: 'Wij zullen niet zoals zij zijn.'

Verpletterend is het: geen liefde is zo groots als de ongeconsumeerde liefde. Het is spannender, sensueler. Dat is een universeel geldend principe, blijkt uit een andere klassieker over onvervuld verlangen. In Before Sunrise (Richard Linklater, 1995) ontmoeten twee vreemden elkaar tijdens een reis. Op een nacht, waarin ze urenlang door Wenen dwalen, delen ze hun diepste geheimen en worden verliefd, om elkaar vervolgens nooit meer te zien.

5 Lost in Translation

(Sofia Coppola, 2003).

Het niemandsland van de doelloze reiziger is de hotelbar. Dit is de plek waar Bob (Bill Murray) en Charlotte (Scarlett Johansson) elkaar ontmoeten. Zij is een filosofe die niets beters te doen had dan het volgen van haar hippe fotografen-vriend; hij is een acteur op zijn retour.

Ze ondernemen wel dingen, deze twee zielsverwanten, maar buiten een bezoekje aan een karaokebar gebeurt er niet veel.

Het nietsdoen legt in Lost in Translation ontworteling bloot in een tijd waarin een vlucht naar Japan zo geboekt is. Tevens zie je de verpletterende verlamming die een modern leven kan opleggen. Het laat zien hoe het is in een droomstaat te verkeren - in een wereld die niet de jouwe is.

6Japón

(Carlos Reygadas, 2002)

Hij komt naar het stoffige bergdorp om te sterven, de naamloze vijftiger in Japón. Waarom? Geen idee. En waarom neemt hij eerst intrek bij die bejaarde, diepgelovige vrouw? Goeie vraag. Hoezo heet deze film eigenlijk 'Japan'? Een raadsel.

In plaats van het geven van antwoorden, volgt de Mexicaanse regisseur Carlos Reygadas in zijn bejubelde debuut de dagbesteding van de man - die nogal karig is. Hij schildert wat, maakt tochten door de omgeving waarbij de kijker even wordt wakker geschud door twee neukende paarden. Maar hup, daar gaat de camera alweer, in een tergend lange draai van 180 graden, over dat desolate landschap waar het leven amper mogelijk lijkt.

Het verhaal doet er hier ook niet toe - het is een symbolisch document over dood, liefde, seks en religie.

Floortje Smit

Dwalend door nachtelijk Wenen

In Before Sunrise (Richard Linklater, 1995) ontmoeten twee vreemden elkaar tijdens een reis. Ze dwalen één nacht door Wenen, delen hun diepste geheimen, worden verliefd en zien elkaar nooit meer.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden