Filmen vrouwen anders dan mannen?

IDFA onderzoekt de blik van de vrouwelijke filmmaker. Is die echt zo anders?

The Queen of Silence, over het doofstomme Roma-meisje Denisa. Beeld
The Queen of Silence, over het doofstomme Roma-meisje Denisa.Beeld

Denisa is een balletje energie, zoals ze door het Roma-kamp stuitert. Praten kan ze niet, maar ze wil des te meer vertellen. En dat doet ze met grootse gebaren, met expressieve mimiek en met die grote bruine ogen.

In een mum van tijd laat regisseur Agnieszka Zwiefka de kijker als een blok vallen voor het doofstomme meisje; in 83 minuten weet ze haar onvergetelijk te maken. Had een man The Queen of Silence ook kunnen maken? Had hij uit al die mensen in dat kamp ook dat 10-jarige meisje gekozen als zijn hoofdpersoon? En had hij dan de doofstomme Denisa, die door de Roma-gemeenschap met de nek wordt aangekeken, neergezet als slachtoffer? Of had ook hij bedacht van dit meisje, via de Bollywood-dansnummers waarvan ze zo houdt, het stralende middelpunt van de film te maken?

Films van vrouwelijke makers

Ik had het me nooit afgevraagd zonder het IDFA-programma The Female Gaze. Daarvoor werd aan vijftien documentairemaaksters (onder wie Barbara Kopple, Kim Longinotto en speciale gast Heddy Honigmann) gevraagd om drie films uit te kiezen van vrouwelijke makers: een van een inspiratiebron, een van henzelf en een van een jong talent. Zo wil IDFA onderzoeken wat de 'vrouwelijke' documentaire inhoudt en of die eigenlijk wel bestaat.

The Female Gaze sluit goed aan bij een internationale trend in de filmwereld. Zowel in Cannes als rond de Oscaruitreiking valt steevast de klaagzang te beluisteren dat het aantal vrouwelijke regisseurs te beperkt is en dat dit is te wijten aan het 'celluloid plafond'.

In Zweedse bioscopen en bij een filmfestival in Engeland krijgen sommige films via een soort kijkwijzericoontje een feministisch keurmerk mee. Hollywood-films met sterke vrouwenrollen doen het goed in de bioscopen; daarom hebben actrices opeens de interessante hoofdrollen voor het kiezen. De oorlog tegen de male gaze, de mannenblik - waarin vrouwen worden gereduceerd tot object en worden betutteld, zoals de feministische theorie uit de jaren zeventig betoogde - bereikt een kritieke fase.

Verschillen tussen films van mannelijke en vrouwelijke makers

Maar wat bedoelt IDFA nou met die tegenovergestelde female gaze? Het is niet zo dat vrouwelijke documentairemakers zich verlustigen aan mannen. Wie in documentaires zoekt naar de verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke makers zal vooral letten op de onderwerpskeuze, de hoofdpersonen en op de manier van visualiseren, de toon en sfeer.

Buiten de westerse wereld, waar vrouwelijke documentairemakers ook nog een minderheid zijn, geldt vooral dat vrouwen andere dingen filmen.

Gevoelsmatig is daar geen speld tussen te krijgen, totdat je die vrouwelijke werkwijze gaat concretiseren. Dan wordt het ongemakkelijk. Op de IDFA-site: 'Vrouwen kijken met meer compassie en empathie', aldus de Amerikaanse Chris Hegedus. 'Vrouwen zijn meer observerend, stellen meer vragen en hebben geen verborgen agenda. Voor vrouwen is het makkelijker om hun trots opzij te zetten', vindt de Deense Phie Ambo. En de Finse Pirjo Honkasalo vindt dat vrouwen meer gericht zijn 'op psychologische nuance'.

Opassen voor hokjes en clichés

Daar heb je het al: wie het vrouwelijke perspectief wil vangen in soundbites moet oppassen dat hij niet terechtkomt in de clichés van zorgzaam, sociaal, gedetailleerd en sensitief. Alsof een baarmoeder verklaart dat je alleen interesse hebt voor babydiertjes, zielige kinderen en langzaam opbloeiende bloemen in close-up. Bovendien doet dit alles hun mannelijke collega's natuurlijk tekort.

Juist de IDFA-films laten zien dat de vrouw zich helemaal niet zo makkelijk in hokjes laat vangen - de maaksters evenmin als hun vrouwelijke onderwerpen. Filming Desire laat verschillende filmmaaksters praten over de manier waarop zij lust en passie in beeld brengen. Dan blijkt dat ze daarin net zo van elkaar verschillen als mannen. 'Je filmt altijd vanuit jezelf', zegt een van de regisseurs in die film. En zo is het. Als je het moet samenvatten, zijn de beste regisseurs vooral zo goed omdat het intelligente, invoelende, creatieve, visuele vertellers zijn. Met sekse heeft dat - gelukkig - weinig te maken.

Celluloid plafond

Bestaat er zoiets als het 'celluloid plafond'? Ja en nee. IDFA heeft gekeken welk aandeel vrouwen innamen bij documentairemakers die hun werk toonden tussen 2003 en 2013. Dat was 33,2 procent. In de westerse wereld is de verhouding tussen mannelijke en vrouwelijke regisseurs ongeveer gelijk. De rest van de wereld drukt dat percentage dus flink naar beneden. Dit percentage is ook al tien jaar stabiel: geen blijk van enige verbetering. In al die jaren won slechts een vrouwelijke documentairemaker de prijs voor de beste lange documentaire: Pernille Rose Gronkjaer, met The Monastery: Mr Vig and the Nun (2006). Ook moet worden opgemerkt dat in de jury vrouwen altijd ondervertegenwoordigd waren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden