Filmen tot aan de dood

Opmerkelijk veel films op het Cannes Filmfestival gaan over aftakeling en ouderdom. En veel daarvan zijn gemaakt door gestaag doorfilmende, soms al hoogbejaarde veteranen....

‘Oud worden? Ik vind het een lousy deal. Er zit geen voordeel aan. Ik ben nu 74, en ik kan zeggen: je wordt niet slimmer, niet wijzer, niet milder, niet vriendelijker. Je rug doet vaker pijn, je krijgt last van indigestie, je zicht gaat er op achteruit en je hebt een gehoorapparaat nodig.’ Woody Allen (74) plukt aan zijn bril, en vervolgt zijn litanie. ‘Ouder worden is een slechte zaak. En ik zou je ernstig adviseren het niet te doen. Het heeft ook geen romantische kwaliteit, zoals ze je in films nog wel eens willen vertellen.’

De filmer is in Cannes om zijn nieuwe komedie You Will Meet a Tall Dark Stranger te presenteren, waarin de gepensioneerde fitnessfanaat Alfie (Anthony Hopkins) niet geconfronteerd wil worden met zijn eigen sterfelijkheid, en daarom zijn op leeftijd geraakte echtgenote Helena (Gemma Jones) aan de kant zet, en een relatie begint met een veel jongere en langbenige prostituee. ‘Hij dumpt zijn vrouw niet omdat zij oud is, maar omdat ze hem er voortdurend aan herinnert dat híj oud is.’

Allen, zittend achter de grote tafel in de persruimte en aan één oor praktisch doof, heeft moeite om de vragen die journalisten hem stellen te verstaan, en eer hij een vraagsteller ook daadwerkelijk ziet, moet zijn blik eerst de juiste kant op worden gedirigeerd door de acteurs die hem flankeren. ‘Daar staat-ie’, helpt Josh Brolin. ‘Oh ja’, mompelt Allen, ‘hoi’. Wat hij zo interessant vindt aan een extreem leeftijdsverschil? ‘Het is een goede gimmick voor drama en humor. Ik heb nu zo’n 40 of 41 films gemaakt, en zo nu en dan komt het voorbij. Het is provocatief, en een handige joke-getter. In Manhattan zat het ook, en in mijn voorlaatste film, maar in You Will Meet a Tall Dark Stranger heeft het wel een meer omineuze kwaliteit.’

De titel van de film verwijst niet zozeer naar een nieuwe liefde, maar naar de onvermijdelijk intredende dood. Daarmee sluit Allens film uitstekend aan bij de overheersende thema’s van de 63ste editie van het Cannes Filmfestival. Wat vorige week werd ingezet met een openingsfilm over een weinig jeugdige Robin Hood (Russell Crowe, 46), en een regisseur die de première moest laten schieten wegens het herstel van zijn nieuwe knie (Ridley Scott, 72) , bepaalt inmiddels de toon; opmerkelijk veel films gaan over verval, aftakeling en ouderdom. En veel daarvan zijn gemaakt door gestaag doorfilmende, en soms al hoogbejaarde veteranen.

De Portugees Manoel de Oliveira (101) regisseerde alleen al sinds 1990 25 films. Zijn nieuwste, het magisch realistische O Estranho caso de Angelica, over een fotograaf aan wie een dood meisje verschijnt, maakt in Cannes deel uit van het Un Certain Regard-programma, tevens de plek waar jong talent zich aan de mondiale filmwereld presenteert. Bij de première hield De Oliveira vrolijk zwaaiend met zijn loopstok de toesnellende ondersteuners op afstand; die steile trap naar het podium kon hij heus nog wel zonder hulp bestijgen. In zijn jongste werk experimenteert hij met digitale effecten, voor het eerst in zijn loopbaan als regisseur, die in 1931 begon met de documentaire Douro, Faina Fluvial, over de Portugezen die langs de Douro-rivier werken. ‘Vroeger deed ik alles zelf: filmen, monteren, produceren, schrijven. Maar nu geef ik wat meer uit handen’, zegt De Oliveira tijdens een drukbezochte, maar in communicatie moeizaam verlopende persconferentie in het festivalpaleis. Soms is de regisseur de namen die hij zoekt even kwijt, of geeft hij antwoord in flarden. Met zijn film, waarin een fotograaf (gespeeld door zijn kleinzoon) zich niet thuis voelt in de hedendaagse wereld, wil De Oliveira ook wat zeggen over de huidige crisis die de wereld teistert. ‘Wat er nu gebeurt in Griekenland, Spanje en Portugal is verschrikkelijk. En de natuur is op hol geslagen, met al die regens en vulkanen. Het lijkt wel een soort straf voor de mensheid.’

Gevraagd naar alle veranderingen die hij meemaakte in zijn werkzame leven als filmer, en naar de toestand van Hollywood, haalt hij Francis Ford Coppola aan. ‘Die zei dat de televisie de filmkunst heeft veranderd. Films hebben nu zo’n hoog tempo dat er geen tijd meer is om over de beelden na te denken. Hollywood is toe aan een tweede jeugd.’

De Oliveira heeft alweer plannen voor een nieuw filmproject. ‘De financiering rond krijgen, dat is het moeilijkste.’

Het budget drastisch terugschroeven, dat noemen veel filmers in Cannes als voorwaarde voor een vruchtbare herfst in een filmcarrière. Alleen zo is het ook mogelijk om volledige zeggenschap over het eigen oeuvre te bewaken. De Brit Mike Leigh (66), die halverwege het festival de populariteitpolls voor een Gouden Palm aanvoert met Another Year, over de beslommeringen van een ouder echtpaar, kan zich niet voorstellen dat hij op een andere manier te werk zou gaan. ‘Dat is de deal. Ik lever in op budget, maar hoef de financiers vooraf helemaal niks te zeggen over wat ik ga doen, of met welke acteurs ik ga werken. Ik heb final cut, en ze zien de film pas in de bioscoop.’

In een jaar waarin de directeur van het festival aangeeft dat het ‘moeilijk’ was om voldoende kwaliteitsfilms te programmeren, en dure filmplannen veelal op de lange baan worden geschoven, komen de geroutineerde veelfilmers als Leigh wel door.

Zo ook Allen, die keurig elk jaar een nieuwe film aflevert. Dat hij nog maar weinig in New York filmt is een praktische keuze, geen inhoudelijke, zegt hij een dag na de première, tijdens een rondetafelgesprek met een groepje journalisten. ‘Londen is goedkoper. Als ik deze film in New York had gedraaid zou dat enkele miljoenen extra kosten.’

Ook betaalt hij al zijn steracteurs slechts het minimumloon van de vakbond. ‘Voor zes, zeven weken filmen krijgen ze zo’n 30 à 35 duizend dollar. Maar dat maakt ze niks uit, want bij de volgende Hollywoodfilm krijgen ze weer 20 miljoen dollar. Ze kunnen het zich veroorloven om voor mij te werken.’

Vorig jaar liet Quentin Tarantino (47), die toen zijn alternatief eindigende oorlogsepos Inglourious Basterds meebracht naar Cannes – zijn duurste en meest lucratieve film tot nu toe – weten dat hij voor zijn zestigste wil stoppen met regisseren, al was het maar omdat hij geen voorbeelden kent van regisseurs die op hun oude dag nog meesterwerken afleveren.

Van Frankrijks meest invloedrijke nog levende filmauteur, Jean-Luc Godard (79), is dit jaar zijn – naar verluidt – allerlaatste film in Cannes te zien; het onmogelijk na één (of twee) keer kijken te doorgronden Film Socialisme. Vier jaar aan gewerkt, met een budget van 600 duizend euro. Een beeldenreeks waarmee de filmer vragen stelt bij een moreel vervallen Europa, met Engelse ondertitels die bewust delen van de in het Frans uitgesproken dialogen missen. Het geheel eindigt met de woorden ‘no comment’. Bij de vooraf aangekondigde persconferentie kwam Godard dan ook niet opdagen. Vanwege ‘Griekse problemen’, liet hij weten in een aan festivaldirecteur Thierry Frémaux verzonden cryptische fax. Hij schreef dat hij ‘tot aan zijn dood’ zou proberen het festival bij te wonen, ‘maar ook geen stap verder’.

Ook Woody Allen kan zich niet voorstellen dat hij ooit vrijwillig zou stoppen met filmen. ‘Het is mijn manier om te ontsnappen aan het leven. Ik werk continu, en ik lees al 35 jaar geen kritieken van mijn films, of interviews met mijzelf. Valkuilen zijn dat, die je als filmer te zelfbewust maken. Ik schrijf een film, neem ’m op en kijk er nooit meer naar.’

Dus nog twintig jaar films maken, zoals De Oliveira? ‘Zoals hij wel ja, maar liever niet kwijlend en met een looprek.’ Maar hoe oud ook, zijn relatie met de dood blijft dezelfde. Allen, met perfect komische timing: ‘Ik ben er zeer op tegen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden