'Filmen is niks anders dan een spel'

'Film begint bij D.W. Griffith en eindigt met Abbas Kiarostami,' zei Jean-Luc Godard ooit. De Iraanse meester-regisseur wist zelf niet zo goed wat hij met zulke lofuitingen moest aanvangen. 'Misschien is dergelijke bewondering gepaster nadat ik gestorven ben,' zei hij in 2005.

Abbas Kiarostami tijdens het Cartagena Film Festival in 2014. Beeld afp
Abbas Kiarostami tijdens het Cartagena Film Festival in 2014.Beeld afp

Afgelopen maandag overleed Kiarostami op 76-jarige leeftijd in een ziekenhuis in Parijs, waar hij werd behandeld voor darmkanker. Meer dan veertig speelfilms, kortfilms en documentaires laat hij na, waarin hij als geen ander een fijnzinnige balans vond tussen realisme en poëzie - en dat in een land waar de censuur voortdurend over zijn schouder meekeek.

Als kunstenaar, meende autodidact Kiarostami, moet je zo dicht mogelijk bij de werkelijkheid blijven. Maar dat wil niet zeggen dat meesterwerken als De smaak van kersen (1997) en De wind zal ons meenemen (1999) onversneden registraties van de realiteit zijn. Al werkte hij sinds zijn speelfilmdebuut Close-Up (1977) vooral met niet-professionele acteurs en hield hij zijn scripts zo summier mogelijk ('Ik houd me alleen aan het uitgangspunt en zelfs dat vaak niet'), een film van Kiarostami is altijd een uitgekiend mengsel van feit en fictie; van schijnbaar spontaan ontstane scènes en een feilloos gevoel voor vorm.

Abbas Kiarostami tijdens het Venice Film Festival in 2008. Beeld epa
Abbas Kiarostami tijdens het Venice Film Festival in 2008.Beeld epa
Abbas Kiarostami tijdens de presentatie van zijn of film 'Certified Copy' tijdens het Pusan International Film Festival (PIFF) in 2010. Beeld epa
Abbas Kiarostami tijdens de presentatie van zijn of film 'Certified Copy' tijdens het Pusan International Film Festival (PIFF) in 2010.Beeld epa

De auto als favoriete ruimte

'Filmen is niks anders dan een spel,' zei Kiarostami in 2012 tegen de Volkskrant. 'Je wijst iemand aan, geeft hem een andere naam, een ander beroep, een andere partner: spel.'

Kiarostami, in 1940 in Teheran geboren, liet zijn films vaak achter het stuur kruipen: de auto was zijn favoriete ruimte, zei hij graag - 'mijn bewegend huis'. Het heuvelland aan de rand van Teheran werd ook buiten Iran vertrouwd dankzij het stoffige ge-zigzag in De smaak van kersen, over een suïcidale man die zoekt naar iemand die hem na zijn dood wil begraven. De melancholieke, rijke film leverde Kiarostami de Gouden Palm op van het Filmfestival van Cannes; vooralsnog de enige keer dat de prijs naar een Iraniër ging.

Kiarostami hield zo van autoritten, omdat mensen zich veilig voelen in auto's en openhartig praten terwijl ze elkaar niet per sé aankijken. In de besloten ruimte van de auto kon hij zich bovendien onttrekken aan het zicht van overheid en censuur. Zoals in de Teheraanse ritten uit 10 (2002): ongeremd spuien de vrouwelijke passagiers hun onvrede over de Iraanse samenleving - tot en met de onthutsende scène waarin een van hen haar hoofddoek afdoet om haar kaalgeschoren hoofd te tonen. Een uit het leven gegrepen moment, en toch ook weer niet. 'Ze schoor zich twee keer,' vertelde Kiarostami destijds aan de BBC. 'De eerste keer vonden we de scène niet goed en zes maanden later kwam ze terug om de opnames over te doen.'

De vanwege zijn overgevoelige ogen steevast met een zonnebril uitgedoste Kiarostami bleef zo lang mogelijk in Iran werken. 'Als je een boom verplaatst, zal hij niet langer fruit dragen,' placht hij te zeggen. Uiteindelijk dreef het repressieve klimaat van Iran hem toch naar het buitenland: zijn laatste speelfilms draaide hij in Italië (Copie conforme, 2010) en Japan (Like Someone in Love, 2012).

Vijf niet te missen Kiarostami's

De smaak van kersen (1997)
Dichterlijke roadmovie rond een suïcidale man die al rijdend iemand zoekt die hem wil begraven. Even magistraal als het landschap zijn de shots van hoofdrolspeler Homayoun Ershadi, door Kiarostami gedraaid vanaf de eerste passagiersstoel.

De wind zal ons meenemen (1999)
Een televisieploeg strijkt neer in een afgelegen dorp om de plaatselijke begrafenisgebruiken te filmen, maar het loopt anders. Interessante vormkeuze: veel personages zijn alleen te horen, niet te zien. Met tot zwijgen stemmend slotbeeld - een mensenbot, wiegend op de stroom van een rivier.

10 (2002)
Met een chauffeuse door Teheran, tien ogenschijnlijk documentaire scènes lang. Onvergetelijk zijn het scheldende jongetje en de passagier die haar hoofddoek afdoet.

Five (2003)
Vijf meestal statische shots van een stuk strand langs de Kaspische zee. Krachtvoer voor de geduldige kijker, soms ook hilarisch dankzij de waggelende eendjes.

Like Someone in Love (2012)
Kiarostami's laatste, over een escortmeisje en haar bejaarde klant; vanuit de klaarblijkelijk heldere situatie ontspint zich een ontroerend en onvoorspelbaar spel met identiteit en toeschouwersverwachtingen.

Zoveel mogelijk scheppen

Hoewel lichtvoetiger en gepolijster dan het Iraanse werk - alleen al vanwege de aanwezigheid van een steractrice als Juliette Binoche in Copie conforme - bleken ook deze buitenlandse producties typisch Kiarostami. Niemand die zo speels én ongrijpbaar aan de haal kon gaan met de identiteit van de personages als hij: zijn de afwisselend flirtende en ruziënde man en vrouw in Copie conforme nu vreemden voor elkaar, of toch elkaars echtgenoot?

Geen vraag om aan Kiarostami zelf te stellen. 'Ik wil je met mijn films de gelegenheid geven om zoveel mogelijk in je eigen hoofd te scheppen,' zei hij 2000 tegen tijdschrift Film Comment. 'Zodat je ziet wat er is en wat er niet is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden