Film registreert massamoorden zelfs als de stilte ondragelijk is

Els de Temmerman gaf de verfilming van haar Ruandees Dagboek De doden zijn niet dood deze boodschap mee: 'Misschien is het enige dat wij journalisten nog kunnen doen de massamoorden registreren, de ene na de andere, zelfs als de doodse stilte rondom ons ondragelijk wordt....

WIM BOSSEMA

De doden zijn niet dood. Nederland 1, 22.43 uur.

De filmbeelden zijn hard. Ze brengen de huiveringwekkende verhalen die Els de Temmerman voor de Volkskrant schreef op het netvlies.

Zoals het verhaal van het eerste bezoek na het uitbreken van de moordpartijen. Vanuit een Frans legervoertuig ziet De Temmerman hoe een vrouw met hakmessen wordt neergeslagen en sterft. De Franse chauffeur, die is gekomen om blanken te evacueren, draait de klassieke muziek harder. In de film leest De Temmerman dit fragment voor terwijl de camera inzoomt op de stuiptrekkende vrouw en haar laatste blikken vangt.

De Belgische cineaste Anna van der Wee monteerde het filmmateriaal van de cameralieden die De Temmerman - tevens correspondente van de BRTN-televisie - vaak vergezelden, als illustratie van een samenvatting van het dagboek. Wie de Volkskrant-verhalen en het boek kent, wacht de schok van de herkenning. Veel beelden waren al eerder verspreid te zien op de BRTN, maar in deze film zijn ze samengebald tot een tot een relaas van vijf waanzinnige maanden (april tot oktober 1994).

Opeens zien we flitsen van de gruwelen waarvan de schrijfster getuige was. De gezichten van gewone mannen in een vluchtelingenkamp in Tanzania: dit zijn moordenaars van de Hutu-milities, de Interahamwe. De evacuatie van het Europese personeel van een psychiatrische kliniek: Franse soldaten houden de Tutsi's met geweren op afstand. Die smeken met de handen in de lucht om bescherming, maar zij moeten achterblijven, in afwachting van de moordenaars. Verderop in de film keert de schrijfster terug in de kliniek. Die is verwoest, de patiënten zijn vermoord.

De film is een kort verslag van een zoektocht naar de toedracht van de verschrikkingen in Ruanda, het groeien van het besef dat het allemaal steeds nog erger is dan je je kunt voorstellen. De moordenaars blijken niet alleen groepjes jongeren in een roes: iedereeen deed mee, niet alleen mannen, ook vrouwen, ook kinderen. Het was geen wilde uitbarsting van woede, maar een geregiseerde poging tot uitroeiing, waaraan alle Hutu's medeplichtig moesten worden gemaakt. De verspreider van de haat vindt De Temmerman in de extremistische radio Mille Collines.

De film is ook een aanklacht tegen het 'mediacircus', dat wel uitrukte om het drama van Goma te laten zien, maar niet voor de genocide op de Tutsi's. Misschien omdat het Westen in Goma als hulpverlener optrad, terwijl het dadenloos toekeek bij de massamoord een paar maanden eerder, oppert Els de Temmerman. Met deze film wil ze de slachtoffers van de genocide alsnog een beetje recht doen.

Wim Bossema

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden