Fijnstof te zien bij oude meesters

Het is een dromerig tafereeltje van een ondergaande zon bij een meer. Op de voorgrond warmen tientallen herten zich aan de laatste zonnestralen, twee vechten om de gunsten van een vrouwtje. Zonsondergang, vechtende bokken uit circa 1829 van de Engelse schilder William Turner is er een in een lange traditie van landschapsschilderijen. Griekse wetenschappers menen in de werken nog iets te zien: de hoeveelheid fijnstof in de lucht.

AMSTERDAM - Deze opmerkelijke conclusie trekken zij op basis van een analyse van bijna tweehonderd geschilderde zonsondergangen van 1500 tot 2000. De wetenschappers zien een verband tussen grote vulkaanuitbarstingen in het verleden en de hoeveelheid rood en groen die schilders in de jaren daarop in hun werken gebruikten.


De as die vulkanen uitstoten, wordt zichtbaar tijdens zonsondergangen: de lucht kleurt sterker rood dan normaal. En dat zie je terug in de schilderijen, stelt onderzoeksleider Christos Zerefos, hoogleraar meteorologie van de Universiteit van Athene. De studie, die is gepubliceerd in Atmospheric Chemistry and Physics, moet meer informatie verschaffen over de atmosferische omstandigheden in perioden waarin geen directe waarnemingen werden gedaan.


Wanneer grote vulkaanuitbarstingen zich hebben voorgedaan, is overigens wel bekend, dankzij onder meer metingen in ijskernen. Opmerkelijk is volgens Zerefos dat landschapsschilders ongeacht de stroming waartoe ze behoorden, varieerden in roodgebruik na een grote uitbarsting.


Seniorrestaurator Ella Hendriks van het Van Goghmuseum vindt het uitgangspunt van de onderzoekers twijfelachtig. 'Je kunt je afvragen in welke mate deze kunstenaars hebben geschilderd naar de werkelijkheid.' Schilders werkten vaak niet alleen op basis van wat ze zagen, ze moesten het doen met de kleuren die ze op hun palet hadden, stelt Hendriks. 'Het is bepaald geen fotografische weergave.'


Een tweede probleem is dat veel van de organische pigmenten die destijds gebruikt zijn, in de loop der eeuwen onder invloed van uv-licht zijn veranderd. De kans is groot dat ze nu veel minder rood en geel zijn dan je zou verwachten, zegt Hendriks. Wat we nu zien, is vermoedelijk niet wat de schilder destijds zag. 'Er zitten dus nog al wat haken en ogen aan het onderzoek.'


Zerefos is zeker van zijn zaak. 'Het kleurgebruik van grote meesters correleert met onafhankelijke metingen van geaccepteerde afgeleide informatiebronnen over asdeeltjes in de atmosfeer', schrijft hij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden