Fijne eyeopeners en ongemakkelijke inzichten, maar tikje eenzijdig

John Brockman (red.): 153 x cafeïne voor je geest - Wetenschappers onthullen waar ze van wakker liggen

***


Maven; 444 pagina's; euro 18,50.


Een normaal mens ligt wakker van een onverkoopbaar huis, een wankele baan, een knobbeltje in een oksel, ruzie met de buren of de hoge benzineprijs. Maar onder intellectuelen ligt dat wel even anders, suggereert de jongste bundel van de New Yorkse uitgever John Brockman, What should we be worried about?, in Nederland vertaald als 153 x cafeïne voor je geest - Wetenschappers onthullen waar ze van wakker liggen.


Jaarlijks legt Brockman een brede kring wetenschappers, denkers en kunstenaars een prikkelende vraag voor, de zogeheten Edge-question. Wat is het mooiste wetenschappelijke idee? Wat is uw favoriete verklaring? Verandert internet ons denken? Wat is uw gevaarlijkste idee? Waar bent u optimistisch over? Zegt u het maar.


De antwoorden, steevast beperkt tot een paar scherp geredigeerde pagina's per denker, vormen doorgaans een verfrissende geestelijke douche, met verrassende onderwerpen en memorabele inzichten. Brockmans vriendenkring, onder wie psycholoog Steven Pinker, astronoom Martin Rees, kosmoloog Lawrence Krauss, filosoof Daniel Dennett en musicus Brian Eno, geven het geheel al bij voorbaat een hoog soortelijk gewicht, ook publicitair gezien. Bekende namen met originele inzichten, wat wil een uitgever nog meer?


Dit jaar lijkt dat toch wat anders uit te pakken. Brockman strikte meer dan 150 voornamelijk Amerikaanse auteurs voor een bijdrage en het palet aan kopzorgen is breed en veelkleurig. Maar veel kopstukken zijn er niet bij, ditmaal. En erger: op de keper beschouwd maken Brockmans intelligentsia zich opmerkelijk vaak druk over dezelfde, ietwat abstracte onderwerpen: afkalvende individualiteit en verstikte creativiteit, verdampende privacy, de opmars van de technologie, gebrek aan kennis, het einde van de wetenschap.


Haast niemand vreest gewoon een stevige grieppandemie, hongersnoden, een ruimtekei die de aarde vol raakt, vluchtelingenstromen, populisten, oorlogen of desnoods een klimaatramp. Kennelijk speelt dat toch allemaal niet zo in de studeerkamers.


Dat neemt niet weg dat er ondanks die lichte eenzijdigheid een aantal fijne eye-openers bij zijn, die aan het denken zetten. De vraag van New Republic-columnist Evgeny Morozov bijvoorbeeld, of met de neiging om alle ongemakken in het leven met een handzame app af te dekken niet het probleemoplossend vermogen van mensen verdwijnt. Wat alleen al handig zou kunnen zijn als de stroom uitvalt of internet even niet beschikbaar is, aldus schrijver George Dyson. En als privacy niet meer bestaat, wat let een overheid dan nog om mensen preventief van vanalles en nog wat uit te sluiten? 'Als misdaad te voorkomen is, waarom zouden we die dan nog toelaten?'


Digitalisering en internet, schrijft Tom O'Reilly, leiden tot een gevaarlijke technologische monocultuur. 'De wereld is één samenleving geworden. Maar kijk naar de geschiedenis: samenlevingen falen, altijd. En als deze faalt blijft er geen andere over.'


Journalist William Poundstone signaleert dat mobiele communicatiemiddelen ons sociale verkeer onherroepelijk veranderen, zonder dat iemand daarvoor gekozen lijkt te hebben. 'We zijn sociale dieren, voor wie de basiscode is dat je aandacht hebt voor mensen om je heen. Wie dat niet doet, was altijd onbeschoft of gek. Dat zijn we nu allemaal.' Tegelijk, schrijft pediater Marcel Kinsbourne, is veel van ons sociale mediaverkeer quasi-intiem en niet op inhoud gericht. Onze zucht naar connecties leidt paradoxaal genoeg tot meer eenzaamheid als vrienden en volgers de kennelijke norm zijn. En wie denkt dat tablets en pads kinderen beter bedienen dan boeken, heeft het mis, schrijft Sherry Turkle. 'Bij een boek kun je wegdromen, de gedachten laten gaan. De app op je pad houdt je voortdurend bij de vastgestelde les.' Wat we ook verleren: geduld hebben. En als robots steeds meer werk overnemen en uiteindelijk ook veel van ons denkwerk, wat gaan wij dan eigenlijk nog doen? Anderzijds: zullen we wel robots genoeg hebben voor iedereen?


Maar er zijn ook aardsere zorgen. Een van de origineelste stukken in de bundel is van futuroloog Kevin Kelly die waarschuwt voor, jawel, onderbevolking. Volgens alle demografische prognoses bereikt de wereldbevolking ergens deze eeuw een maximum omvang van rond de 9,2 miljard mensen. Dat leidt tot talloze problemen, maar volgens Kelly is er eigenlijk niemand die nadenkt over de periode na de piek. 'Alles in onze systemen is ingesteld op groei. We hebben geen idee hoe de wereld zonder groei eruit ziet, met minder arbeiders, minder publiek, minder consumenten.' Zorgwekkend, is zijn prognose.


Gemene deler in Brockmans parade van intellectuele kopzorgen is dat de wereld vooral technologisch veranderingen meemaakt, zonder dat de gevolgen bekend of zelfs maar overwogen zijn. Alles gebeurt maar, is het ongemakkelijke inzicht. Gemak en gewin op korte termijn overheersen, de langere termijn en het grote perspectief ontbreken. En wie daarvan wakker ligt, is een ouderwetse zeurpiet. 'Paradoxaal genoeg is mijn zorg dat we ons veel te weinig zorgen maken over waar het met de wereld naartoe gaat', schrijft hersenwetenschapper Donald Hoffman.


De beste illustratie is de bijdrage van filmmaker Terry Gilliam, tevens de kortste van de hele bundel. Ik ben, schrijft hij in één alinea, gestopt me zorgen te maken. 'Ik drijf op een tsunami van aanvaarden van alles wat de wereld op me afstuurt.'


Gilliam levert daarmee ongeveer de enige goedgehumeurde alinea aan de bundel en dat is te mager voor zo'n dik boek. Anderzijds hoeven we ons om Brockman geen zorgen te maken. Voor komend jaar staat alweer een bundel op stapel, ditmaal over de vraag welke wetenschappelijke inzichten bij het vuilnis mogen. Prikkelend. Moet goedkomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.