Fijn, die JSF-garanties. Maar welke dan?

Na jaren geaarzel, ging de PvdA overstag voor de JSF. Volgens Kamerlid Eijsink biedt het kabinet de garanties die de PvdA-leden eisten. Klopt dat?

1. Het lukt voor deze prijs


De PvdA wil niet meer dan 4,5 miljard euro besteden aan de JSF. Op Prinsjesdag maakte het kabinet het voornemen bekend om voor dat bedrag 37 JSF-straaljagers te willen kopen. Het jaarlijkse exploitatiebudget is 'gemaximeerd', op 270 miljoen euro. Beide bedragen zijn inclusief een veiligheidsmarge van 10 procent, die minister Hennis kan gebruiken bij tegenvallers. Eijsink: 'Dit is dus het bedrag waarmee de minister het moet doen.'


Dat is nog maar de vraag. Het kabinet is veel te positief over de betaalbaarheid van de JSF's die het wil kopen, stelde de Algemene Rekenkamer in een rapport eind september. 'Er is geen garantie dat de toestellen niet alsnog duurder worden dan begroot.' In plaats van de aan het begin voorgespiegelde prijs van 40 miljoen dollar zal één toestel straks minstens 82 miljoen dollar kosten. Als de kosten per JSF-toestel verder tegenvallen, zal minister Hennis van Defensie er minder kopen om binnen het budget te blijven, zo herhaalde zij woensdag in het Tweede Kamerdebat. Ze wil niet zeggen wat het minimaal aantal benodigde JSF's is.


2. Genoeg toestellen voor internationale missies

Als alles volgens plan verloopt en er geen bedrijfsongevallen met JSF's plaatsvinden, zijn straks maximaal vier van de 37 toestellen inzetbaar voor internationale missies. De andere toestellen zijn onder meer bestemd voor de bescherming van ons eigen luchtruim en voor trainingen. De Nederlandse testpiloten die D66-Kamerlid Wassila Hachchi in het herfstreces in de VS sprak, noemden vier toestellen voor internationale missies 'belachelijk weinig'. Defensie zelf houdt vol dat het aantal 'normaal' is. Op dit moment doet Nederland met vier F-16's mee in Afghanistan.


Ook hier weer oordeelt de Algemene Rekenkamer spijkerhard. 'De stelligheid waarmee Defensie beweert dat er voldoende toestellen zijn om het Nederlandse luchtruim te beschermen én trainingen uit te voeren én internationale missies te steunen, onderschrijven wij niet', zegt Rekenkamer-president Saskia Stuiveling.


3. Geen overschrijding geluidsnormen

Na dertien jaar onderzoek is er nog altijd geen duidelijkheid over de hoeveelheid geluid die de JSF gaat produceren. Minister Hennis van Defensie heeft toegezegd dat het kabinet zich 'gaat inspannen om geluidsoverlast zoveel mogelijk te voorkomen'.


Dat garandeert allerminst dat de JSF straks niet veel meer herrie gaat maken dan de F-16. Vooral omwonenden van de vliegbases in Leeuwarden en Volkel, waarvandaan de JSF zal opstijgen, maken zich grote zorgen. Een Kamermeerderheid heeft een motie van Eijsink gesteund, waarin de regering wordt gevraagd om regelmatig 'geluidsmetingen te houden totdat het toestel volledig uitontwikkeld en operationeel is', waarna onderzocht wordt of meer isolatie van woningen nodig is.


4. Meer werkgelegenheid

Minister Kamp van Economische Zaken was woensdag duidelijk over de economische voordelen die Nederland toevallen: 'Er zijn geen garanties.' Nederland is een 'partnerland' van vliegtuigbouwer Lockheed Martin in de VS en zou om die reden vooraan moeten staan bij het incasseren van opdrachten voor Nederlandse bedrijven. Die verdiensten kunnen volgens Kamp tussen de 8 en 10 miljard zijn tijdens de productiefase tot 2045. Zo wordt een deel van de bedrading van de JSF in Nederland geproduceerd. De 'instandhoudingsfase', dus het tot 2065 vliegend houden van de Europese JSF's, kan volgens Kamp het dubbele opleveren, tussen de 16 en 20 miljard. Alles bij elkaar goed voor tussen de 110 duizend en 140 duizend arbeidsjaren werk.


Maar om deze gouden bergen te krijgen, moeten de bedrijven vol aan de bak. Ze moeten niet denken dat ze nu naar Amerika kunnen om daar hun orderboek te laten vullen, zegt Kamp. 'Zo werkt het in de echte wereld niet.' Bovendien staan ze op grote achterstand, omdat de Noren en Italianen veel eerder 'ja' hebben gezegd tegen de JSF en al het nodige werk hebben veiliggesteld. 'Maar we hebben, denk ik, goede mogelijkheden.'


Dat is zeer de vraag. De orders moeten feitelijk komen van het Amerikaanse ministerie van Defensie, het Pentagon. Maar dat wil de hegemonie van vliegtuigbouwer Lockheed Martin juist doorbreken. Meer concurrentie zal de kosten drukken, hopen de Amerikanen. Slecht nieuws voor de Nederlandse bedrijven, die dus volgens Kamp ook nog op achterstand staan. Nu maken andere Amerikaanse bedrijven de grootste kans om door het Pentagon als alternatief te worden gezien. Bedrijven waarmee Nederland geen afspraken heeft gemaakt en die niet geneigd zijn hun werk buiten de VS te doen.


Waarom zegt Eijsink dan toch dat ze garanties heeft gekregen van Kamp? Die gaan niet zozeer over de economische voordelen zelf, maar over de rapportage ervan. Elk half jaar zal Kamp de Kamer vertellen hoeveel omzet en werkgelegenheid de JSF oplevert. En er komt een 'bijzondere vertegenwoordiger', een lobbyist die extra zijn best gaat doen om van eventuele toezeggingen werkelijkheid te maken. En wat voor Eijsink het belangrijkste is: Kamp heeft toegezegd zich te zullen inspannen om mogelijk onderhoudswerk en kennis rondom de JSF naar Nederland te halen.


Pvda-Kamerlid Angelien Eijsink woensdag na Kamerdebat JSF

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden