Fidel Castro: meesterlijk overtuiger en icoon voor de socialisten

Niemand is zo vaak dood verklaard als de Cubaanse leider Fidel Castro. Hij leek er genoegen in te scheppen om, steeds wanneer vijanden zijn overlijden bejubelden, quasi-nonchalant weer in het openbaar te verschijnen. Zijn grenzeloze zelfvertrouwen gaf hem dan een zweem van onsterfelijkheid. Maar dit keer bleken de geruchten te kloppen: 'De Maximale Leider' overleed zaterdag, op 90-jarige leeftijd.

Fidel Castro. Beeld ap

Castro's hoogmoed en een meesterlijk talent zijn overtuiging op anderen over te brengen, maakte hem tot een van de langst zittende staatshoofden uit de moderne geschiedenis. Hij overleefde ruim zeshonderd moordaanslagen, joeg tien Amerikaanse presidenten op de kast, bood het hoofd aan een kwellend handelsembargo, bracht de wereld op de rand van een nucleaire oorlog, en hield zijn land ruim een halve eeuw gevangen in een totalitair socialistisch systeem.

Zijn dood zal wennen zijn voor de Cubanen. Driekwart van de bevolking is geboren nadat Castro in 1959 dictator Fulgencio Batista van zijn troon stootte en de macht greep. In 2008 nam zijn broer Raúl het presidentschap over, maar achter de schermen had Fidel de touwtjes nog lange tijd strak in handen.

Beeld reuters

'We kunnen de propaganda geen minuut stopzetten', schreef Castro in 1954 vanuit de gevangenis aan medestrijder Melba Hernandez. 'Het is de ziel van onze strijd.' Toen hij de macht eenmaal had veroverd, voegde hij daad bij het woord. Drie generaties Cubanen groeiden op met schoolboeken vol heldhaftige verhalen over 'de opperbevelhebber'. Ze hoorden de lofliederen, lazen de heldendichten, en luisterden naar zijn urenlange toespraken op de nationale televisie. Over zijn mogelijke dood durfden ze alleen op fluistertoon te spreken.

Socialisme

Fidel's vader Angel Castro arriveert eind negentiende eeuw in Cuba. De analfabete Spanjaard is straatarm en komt zijn geluk beproeven op het Caraïbische eiland. Hij vergaart vierduizend hectares grond in het dorpje Birán, wordt rijk in de suikerrietteelt en trouwt een lerares met wie hij twee kinderen krijgt. Uit een buitenechtelijke relatie met Lina Ruz, een van zijn bediendes, worden nog vijf kinderen geboren. Onder hen Fidel (1926) en Raúl (1931).

Fidel blijkt een slim jongetje en zijn ouders sturen hem naar een katholieke school in Santiago de Cuba. 'Fidel was een uitmuntende leerling, maar onuitstaanbaar buiten de klas', aldus een van zijn toenmalige leraren in het boek Cuba, a History, van Hugh Thomas. 'Hij was altijd omringd door bewonderaars.'

Ook in zijn tienerjaren, op een Jezuïetenkostschool in Havana, gaat het hem gemakkelijk af. Hij heeft een feilloos geheugen, ontpopt zich tot een bedreven debatvoerder en blijkt een succesvol atleet. In 1945 gaat hij naar de universiteit van Havana, waar hij rechten studeert. Hij maakt dan kennis met Marxistische en socialistische theorieën, en sluit zich aan bij een radicale studentenbeweging.

Beeld reuters

Missie

Met medestudenten beraamt hij een missie in de Dominicaanse Republiek, met als doel de bevolking daar van hun dictator Rafael Trujillo te bevrijden. De slecht georganiseerde actie loopt uit op een groot fiasco. De meeste studenten worden opgepakt, Castro weet te ontkomen. Met zijn machinegeweer in de armen zwemt hij door de met haaien bevolkte baai terug naar Cuba.

Studiegenoten uit die tijd herinneren zich Castro niet als een radicaal Marxist. Integendeel, ze zetten hem neer als machtshongerig persoon, zonder al teveel principes. Iemand die van politieke groepering wisselt al naar gelang hij kansen ziet op te klimmen.

Op 22-jarige leeftijd trouwt hij met Mirta, de zus van jeugdvriend Rafael Díaz Balart, en dochter van een van de rijkste mannen van Cuba. In 1949 wordt hun zoon Fidelito (kleine Fidel) geboren, en in 1950 studeert hij af. Even lijkt hij zijn radicale veren te hebben afgeschud. Hij gaat aan het werk als weinig succesvol jurist en wordt lid van de orthodoxe partij van toenmalig president Eduardo Chibás, een man voor wie hij grote bewondering had.

Beeld getty

Dan verschijnt oud-dictator Fulgencio Batista weer op het toneel en grijpt via een militaire staatsgreep de macht. Castro's zwager wordt minister in diens kabinet en nodigt ook Castro uit deel te nemen in de regering. De dan 26-jarige jurist weigert, hij heeft andere ambities.

In 1953 verklaren Castro en zijn broer Raúl de oorlog aan Batista. Ze trommelen een groep arbeiders en boeren op, en doen een poging een militaire basis in Santiago de Cuba in te nemen. Maar ook Fidel's tweede grootscheepse rebellenactie loopt uit op een jammerlijke mislukking. Bijna de helft van de 153 deelnemers wordt gedood, hijzelf wordt veroordeeld tot 15 jaar gevangenisstraf.

Castro laat zich niet uit het veld slaan. 'De geschiedenis zal me vrijspreken', zegt hij op arrogante toon tijdens de rechtszaak. Als Batista twee jaar later amnestie verleent aan de gevangenen, vertrekt Castro naar Mexico, waar hij met zijn broer Raúl en diens Argentijnse vriend Ernesto 'Che' Guevara de machtsovername in Cuba voorbereidt.

Beeld reuters

Misleiding

Ook dat plan lijkt aanvankelijk te mislukken. In een gammele boot genaamd de Granma (grootmoeder) varen ze naar Cuba. Bij aankomst worden 64 van de 82 opvarenden gedood of gevangen genomen. Castro ontkomt en zet door. Ondanks het gebrek aan manschappen en wapens, verklaart hij de revolutie al voor gewonnen.

Castro misleidt op slinkse wijze een journalist van de New York Times. Hij laat dezelfde groep strijders drie keer langs marcheren waarna de verslaggever opschrijft dat ze met velen zijn en dat de overwinning in aantocht is. Castro overtuigt boeren en arbeiders met passionele toespraken, doet zich steevast belangrijker voor dan hij is, krijgt een steeds grotere aanhang en wint de oorlog.

Beeld ap

Eenmaal aan de macht laat hij eerst zeshonderd politieke tegenstanders executeren. Zijn politieke richting is niet meteen helder. Hij is allereerst nationalist, pas later definieert hij zijn revolutie als Marxistisch-Leninistisch. Hij nationaliseert industrie, tabaksvelden en suikerplantages, waaronder die van zijn vader. Hij onteigent de huizen van rijke Cubanen, die massaal naar Miami vluchten. Daarbij voert hij een hetze tegen de katholieke kerk, die snel terrein verliest op het eiland, en zoekt vriendschap met de Sovjetunie, aartsvijand nummer een van de VS.

De Verenigde Staten bekijken de ontwikkelingen knarsetandend. In 1961 stuurt Amerika ruim vijftienhonderd door de CIA getrainde Cubaanse vluchtelingen naar de Varkensbaai, met als doel het eiland te bezetten. Maar Castro is tijdig door zijn spionnen in Miami op de hoogte gebracht en maakt korte metten met de aanvallers.

Zijn toch al diepgewortelde woede jegens de VS is hiermee tot een kookpunt opgelopen. Anderhalf jaar later geeft hij de Russen in het geheim toestemming nucleaire raketten op het eiland te plaatsen, op 135 kilometer van Florida. De wereld houdt de adem in, maar toenmalig Amerikaans president John F Kennedy en Sovjet-leider Nikita Chroesjtsjov komen tijdig tot een overeenkomst. Castro is opnieuw furieus, ditmaal omdat de oplossing achter zijn rug is bekokstoofd.

Beeld getty

Castro's haat voor de Verenigde Staten is het speerpunt van zijn succes. Zonder het economisch embargo, dat Kennedy in 1962 uitriep en tot op heden van kracht is, zou het een stuk lastiger zijn om de Cubanen onder controle te houden. 'Ik zal dit eiland nog eerder in de zee laten zakken dan toegeven aan de imperialisten', zegt hij in een van zijn toespraken. Zijn nationalistische revolutie heeft een vijand nodig, een tegenstander die hij kan inzetten om de onderlinge eenheid te versterken.

Zelf wordt hij ook gehaat, vooral door Cubanen die na de revolutie het land ontvluchtten en in Miami een nieuw thuis vonden. De man met de baard, het militaire tenue en de eeuwige sigaar in de mond, wordt de belichaming van het socialistische kwaad, een voorbeeld van wat er gebeurt als je linkse rebellen vrij spel geeft. De 'Cubaanse dreiging' legitimeert in de tweede helft van de vorige eeuw de rechtse dictators die elders in Latijns-Amerika dood en verderf zaaien.

Beeld ap

Icoon

Maar Castro wordt ook aanbeden. Zijn overwinning is aanvankelijk een verademing voor de Cubaanse bevolking, die snakt naar iemand die de behoeften van het volk voorop stelt. Hij maakt onderwijs en gezondheidszorg gratis toegankelijk, roeit analfabetisme uit en stuurt Cubaanse artsen en verplegers de wereld over om medische hulp te bieden.

Hij is niet bang de Verenigde Staten een grote mond te geven, en doet uitspraken die andere staatshoofden alleen durven te denken. Castro is een inspiratiebron voor linkse guerrillastrijders en een icoon voor anti-kapitalisten wereldwijd. Dat hij de pers in eigen land de mond snoert, geen boodschap heeft aan arbeidsrechten, kritische burgers uit voorzorg in de gevangenis gooit, en Cubanen verbiedt hun land te verlaten, dat nemen zijn aanbidders op de koop toe.

Al snel is Cuba economisch grotendeels afhankelijk van zielverwant de Sovjet-Unie. Als de muur valt, lijkt dit dan ook het onvermijdelijke einde van Castro's revolutie. Maar opnieuw weet 'de Maximale Leider' er een mouw aan te passen. Hij laat gecontroleerd buitenlandse investeringen toe, en maakt van het eiland een populaire vakantiebestemming. Eind jaren negentig, als Hugo Chávez, aan de macht komt in Venezuela, verzekert Castro zich van een nieuwe zielverwant en hoofdsponsor.

Beeld ap

Zijn huwelijk met Mirta loopt al vroeg op de klippen, maar de charismatische leider heeft nooit gebrek aan minnaressen. Met een van hen, Dalia Soto del Valle krijgt hij vijf zoons waarvan hij er drie naar zijn grote held Alexander de Grote vernoemt. Ook twee andere vrouwen maakt hij zwanger. Castro heeft tenminste acht kinderen maar verschijnt zelden met hen of zijn geliefden in het openbaar. Zijn privéleven blijft grotendeels in nevelen gehuld.

Aan het begin van deze eeuw wordt zijn fysieke gesteldheid zichtbaar zwakker. In 2001 valt hij flauw als hij in de brandende zon een toespraak houdt. Drie jaar later valt hij om op het podium en breekt zijn rechterarm. Het trillen van zijn handen kan hij dan al nauwelijks meer bedwingen. In 2006, als hij is opgenomen vanwege een darminfectie, draagt hij zijn broertje Raúl op de zaken waar te nemen. Fidel komt niet meer terug en in 2008 wordt Raúl de nieuwe president van Cuba.

Beeld afp

In tegenstelling tot andere dictators, heeft Castro zijn land niet volgebouwd met standbeelden van zichzelf. Hij heeft geen vliegvelden of straten naar zich laten vernoemen, zelfs zijn verjaardag is geen officiële feestdag in Cuba. Terwijl Raúl voorzichtig hervormingen doorvoert, verdwijnt Fidel op de achtergrond. Hij schrijft alleen nog regelmatig columns in staatskrant Granma, waarin hij naast het gebruikelijke beledigen van de VS, de meest uiteenlopende thema's behandelt.

Een van de laatste keren dat hij in het openbaar verscheen, was op 8 januari 2014, toen hij een kunstexpositie bezocht in Havana. In foto's van augustus van dat jaar is hij te zien in gezelschap van de Venezolaanse president Nicolas Maduro. 'Ik heb tactische, maar geen strategische fouten gemaakt', zei hij in een van zijn laatste interviews. 'Ik heb geen enkel berouw van wat we in ons land hebben gedaan.'

Beeld afp

Pragmatischer

Lange tijd vroeg de wereld zich af wat er met Cuba zou gebeuren na de dood van Fidel Castro. Die vraag is inmiddels minder relevant geworden. Fidel heeft in de laatste jaren van zijn leven zijn greep op het eiland langzaam maar zeker verminderd. De man die zich ruim een halve eeuw bemoeide met ieder besluit op het eiland, heeft niks van zich laten horen nadat zijn broer in december 2014 besloot de relatie met de aartsvijand te normaliseren. Niemand weet het zeker, maar de kans bestaat dat hij zich er niet meer echt bewust van was.

De 'biologische oplossing' zoals Cubaanse dissidenten het uitsterven van revolutionairen van het eerste uur noemen, laat niet lang meer op zich wachten. De 85-jarige Raúl toont zich een stuk pragmatischer dan Fidel, en is vastbesloten de onvermijdelijke transitie naar een vrijer Cuba op eigen wijze te regisseren. Fidel neemt zijn hoogmoed mee het graf in. Hij hoeft de val niet meer mee te maken.

Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.