Fictie: in de huid van Thomas Mann en Franz Kafka

Britta Böhler en Michael Kumpfmüller kozen beiden een Duitse auteur als hoofdpersoon van hun romans. Thomas Mann komt amper tot leven, maar met Franz Kafka kan de lezer zich bijna vereenzelvigen.

Michael Kumpfmüller De heerlijkheid van het leven

****


Uit het Duits vertaald door Hans Driessen en Marion Hardoar.


Van Gennep; 240 pagina's; euro 19,90.


Britta Böhler: De beslissing

***


Uit het Duits vertaald door de auteur i.s.m. Nelleke van Maaren en uitgeverij Cossee.


Cossee; 176 pagina's; euro 18,90.


Het romandebuut van advocate Britta Böhler (1960), De beslissing, begint op vrijdag 31 januari 1936 als Thomas Mann zijn openbare afwijzing van het Duitse regime inlevert bij de Neue Zürcher Zeitung. Met name zijn dochter Erika heeft hem aangezet tot het schrijven van deze brief. Fel als zij was, kon zij niet langer aanzien dat haar vader, die al sinds 1933 in Zwitserland woonde, zich niet uitsprak over wat er in hun thuisland gaande was.


Direct na het afgeven van de brief begint Mann te twijfelen. Brengt hij zijn Duitse uitgever hiermee niet in gevaar? Hoe groot is de kans dat zijn boeken niet langer in Duitsland zullen worden uitgegeven? Wordt wellicht zijn huis in München doorzocht of zelfs geconfisqueerd?


Böhler geeft een mooi sfeerbeeld van het emigrantenleven eind jaren dertig van de vorige eeuw. Ook brengt zij de vele hersenspinsels van de 60-jarige schrijver goed in beeld. Zo sterk dat je je gaat afvragen of Thomas Mann echt zo'n twijfelkont is geweest. En een eersteklas ijdeltuit die zich minstens zo veel zorgen maakt over de kreukels in zijn broek als hij te lang op de divan heeft gelegen als over de machtsgreep van Hitler.


Het risico van een beroemde schrijver als hoofdpersoon is dat je hem een passend innerlijk leven moet zien te geven. Böhler heeft ervoor gekozen vooral de menselijke kant van Thomas Mann te benadrukken. Met als gevolg dat de schrijver van Buddenbrooks en De Toverberg wordt gereduceerd tot een personage zonder ook maar één originele gedachte of treffende observatie.


Lastig is ook dat Thomas Mann weliswaar de verteller is, maar dat het boek toch in de derde persoon enkelvoud geschreven is. Dit levert nogal onhandige pagina's op, waarin Mann aan zichzelf vertelt hoe zijn huis in München eruit ziet of dat hij 'zelfs naar New York' is geweest. En wat moet je van een schrijver denken die over zichzelf zegt: 'Hij bereidt zijn boeken altijd heel gewetensvol voor.'


Hoe anders is dit alles bij Michael Kumpfmüllers nieuwe roman over Kafka's laatste liefde, De heerlijkheid van het leven. Kumpfmüller (1961), die in 2000 naam maakte met zijn overrompelende debuut Lotgevallen van een beddenverkoper, richt zich op het laatste jaar van Kafka's leven, waarin de 40-jarige tuberculosepatiënt een relatie aangaat met de 25-jarige Dora Diamant.


Voor Kumpfmüller moet dit een grote uitdaging zijn geweest, want de correspondentie tussen Kafka en Dora is - anders dan bij eerder geliefden als Felice Bauer en Milena Jesenská - niet bewaard gebleven. Sterker nog, de twintig aantekenschriften en 35 brieven die Dora na Kafka's dood meenam naar Berlijn, zijn in 1935 door de Gestapo in beslag genomen en worden sindsdien als verloren beschouwd.


In zijn roman volgt Kumpfmüller getrouw de feiten, van hun kennismaking in juli 1923 tijdens een vakantie aan de Oostzee, via een moeizame winter in Berlijn, naar sanatoria in de buurt van Wenen om uiteindelijk in de zomer van 1924 uit te komen op een begraafplaats in Praag, de stad die Kafka altijd had willen ontvluchten.


Hoe bekend het verhaal ook is, vanaf de eerste pagina's weet Kumpfmüller zijn lezers te verleiden om door de ogen van zijn hoofdrolspelers te kijken. Hij doet dit door een vernuftig wisselen van de derde naar de eerste persoon, maar ook door kleine, onopvallende toevoegingen.


Wanneer Franz aan Dora denkt, denkt hij aan haar sieraden, haar schoenen en: 'Er was toch iets met haar tenen.' Op zo'n moment zit je als lezer in Kafka's hoofd en vraag je je met hem af wat er toch zo bijzonder was aan Dora's tenen. Hetzelfde gebeurt in een scène waarin Dora aardappels schilt. Als Franz voor het eerst haar hand aanraakt, 'schrikt ze, minder van hem dan van zichzelf'.


Met dit soort details toont Kumpfmüller zich een ware tovenaar die behendig speelt met zijn personages én met zijn lezers. Met als climax het derde deel dat zich grotendeels afspeelt rond Kafka's sterfbed. Alleen een lezer met een uitgesproken hardvochtig gemoed zal het bij deze pagina's droog houden.


Wat beide boeken gemeen hebben is een opvallende hoeveelheid taalfouten. De van oorsprong Duitse Böhler heeft De beslissing eerst als Die Entscheidung geschreven. Vervolgens heeft ze er samen met vertaalster Nelleke van Maaren een Nederlandse versie van gemaakt. Op zichzelf een prima werkwijze, maar er zijn te veel woorden als 'oeverwe' en 'meubelhersteller' blijven staan, net als een groot aantal overduidelijk Duitse zinsconstructies: 'Zelfs zijn vrienden heeft die schoft hem niet gelaten.'


Hetzelfde geldt voor De heerlijkheid van het leven. In ieder hoofdstuk kom je slordigheden tegen als: 'hij heeft aangekondigd zich zal melden' en 'alsof hij nooit heeft echt begrepen'. De uitgever heeft laten weten dat een en ander in de tweede druk wordt rechtgezet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden