Fiasco voor PvdA: 'Asscher heeft ons nooit meegenomen'

'In gezondheid en politiek bestaat geen rechtvaardigheid.' William Moorlag kan na het horen van de exitpoll alleen maar met zijn hoofd schudden. Als nummer negen op de lijst lijkt de Groninger nog net de Kamer te halen, maar al het bloed lijkt uit zijn gezicht weggetrokken. 'Dit is zo'n ongelooflijke klap.'

Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Verderop staan de fractiemedewerkers. 'Iedereen gaat eruit,' zegt er één. Een enkeling huilt. De exitpoll is nog geen kwartier binnen en één PvdA'er voorspelt al het einde van partijvoorzitter Hans Spekman. 'Die moet weg.'

Een half uur later staat Spekman al op het podium. Die blijkt nog niet van plan om conclusies trekken. 'We moeten gaan praten met elkaar, hoe pijnlijk het ook is,' zegt Spekman. 'Van één ding ben ik overtuigd: de sociaaldemocratie zal altijd blijven bestaan.'

Dat er gepraat gaat worden, staat wel vast. Over Spekman. En over lijsttrekker Lodewijk Asscher, die zelf sprak over 'een bittere, traumatische avond'. Ook hij blijft aan. 'De sociaaldemocratie zal terugkeren en het bouwen begint vandaag.'

Kritiek op campagne

Toch was er al meteen kritiek te horen op zijn campagne. 'We zijn maar één keer trots geweest,' zegt Ilco van der Linde, de nummer negentien op de lijst. 'En dat was bij het slotdebat. Verder ontbrak het vuur. De branie. Hij heeft veel te veel een presidentiële houding aangenomen, terwijl mensen daar niet voor warm lopen.'

Het valt vaker te horen in het zaaltje in Amsterdam. 'Asscher heeft ons nooit meegenomen.' Een enkeling voegt er fijntjes aan toe: 'Ik heb op Samsom gestemd.'

Het was misschien verrassender geweest als deze campagne wél het tij had kunnen keren. Sinds de partij een verbond sloot met Mark Rutte gingen drie verkiezingen op rij verloren. Steeds met historisch slechte resultaten. Deze zwarte 16 maart past in de trend. De PvdA was al weggevaagd uit de gemeentes en de provincies. En nu dus ook uit het parlement.

Wouter Bos (links) en lijsttrekker Lodewijk Asscher kijken naar de uitslag van de eerste exitpoll. Beeld anp
Lijsttrekker Lodewijk Asscher tijdens de verkiezingsavond van de PvdA in de Westerunie. Beeld ANP

Tragiek

De tragiek is dat het grootste talent van de PvdA is geïnvesteerd in het kabinet Rutte II. Diederik Samsom, Jeroen Dijsselbloem, Lodewijk Asscher: 'the best and the brightest' van de Nederlandse sociaaldemocratie. Maar net als in het befaamde boek van David Halberstam, waarin de briljante adviseurs van John F. Kennedy Amerika uiteindelijk vol bravoure het moeras van Vietnam in stuurden, heeft de briljante PvdA-top de partij naar een desastreuze neergang geleid. Te veel vertrouwd op het eigen gelijk.

Ze bleven jarenlang vastbesloten het kabinet overeind te houden. Interne kritiek werd onderdrukt. Uiteindelijk zou de partij beloond worden voor het genadige werk van Rutte II. Eensgezind hielden ze samen de niet door het kabinetsbeleid aangetaste Ahmed Aboutaleb uit de vuurlinie.

Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Er moest en er zou een lijsttrekkerverkiezing komen, terwijl iedereen wist dat Aboutaleb niet zomaar z'n burgemeesterschap kon opgeven. Het was Dijsselbloem die openlijk zijn twijfels uitsprak over de populairste politicus van het land: Aboutaleb moest zich eerst maar eens bewijzen. Het burgemeesterschap is echt 'heel wat anders' dan het partijleiderschap. Dijsselbloem wist zo net nog niet of Aboutaleb wel geschikt was.

Zo viel het eerste slachtoffer binnen de partijtop. De problemen begonnen pas echt toen Asscher zich ging warmlopen. De vicepremier vreesde dat de partij anders 'slaapwandelend' het ravijn zou inlopen. Samsom probeerde het nog te stoppen. Afgelopen zomer vond hij het opeens toch geen goed idee om een interne strijd aan te gaan. Asscher zette door.

Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Verlies-verlies-situatie

Hans Spekman moest de lijsttrekkersverkiezingen organiseren, terwijl hij eerder nog had gezegd dat de politiek veel te snel zijn leiders afdankt. Er is geen PvdA'er die er nu nog aan twijfelt: het was een fiasco. Asscher uitte soms geniepige kritiek op Samsom. Samsom benadrukte juist steeds dat Asscher op geen enkele manier van hem verschilde. De perfecte verlies-verlies-situatie.

Asscher probeerde na de interne strijd de partij naar links te trekken, maar werd van binnenuit gesaboteerd. Op de dag dat hij zijn aanscherpingen van het verkiezingsprogramma bekend maakte, lekte via Radio 1 uit dat die plannen eigenlijk al door Samsom waren bedacht. 'Asscher pronkt met Samsoms veren,' aldus de krantenkop.

Beeld anp

Zo ging de vicepremier met een verdeelde partij de verkiezingen in. Hij slaagde er nooit in om zijn stempel te drukken op de campagne. Hij wilde afstand nemen van het kabinetsbeleid, maar werd steeds weggehoond door zijn tegenstanders. Asscher was toch zelf vicepremier geweest? 'U doet alsof u juist met een ruimteschip op aarde bent geland,' beet CDA-leider Sybrand Buma hem toe.

Later ging hij toch weer volledig achter het kabinetsbeleid staan. Precies wat Samsom altijd van plan is geweest.

De totale shock overheerste. 'Het voelt onrechtvaardig', zei Dijsselbloem. En toch zou de partij weer nodig kunnen zijn als regeringspartij in een coalitie met VVD, CDA, en D66. Dijsselbloem ziet het niet snel gebeuren. 'Andere partijen krijgen nu het voortouw. En er moet ook wat te regeren zijn. Met negen zetels en zo'n sterk rechts blok valt er voor de PvdA weinig te regeren.'

Hans Spekman. Beeld ANP

Hoe ging het er bij de andere partijen aan toe?

VVD
Een partij die optimisme tot motto heeft verheven, hoort een verlies met gejuich te begroeten. Dus wordt er gejoeld in het WTC, als voor de VVD een verlies van tien zetels wordt voorspeld. 'Fantastisch resultaat'.

PVV
De afwezigheidscampagne van Geert Wilders heeft zijn PVV in de prognose van de einduitslag 20 zetels opgeleverd. De voorspelde tweestrijd met de VVD is in een nederlaag geëindigd.

CDA
Een sterke eindsprint brengt CDA naar 19 zetels. Het wordt kort gevierd, maar het is de op één na slechtste uit de 37-jarige geschiedenis van het CDA.

D66
Het Torentje wordt het niet, zoals Alexander Pechtold zo vurig hoopte. Maar een monsterzege is het wel voor D66.

GroenLinks
'Dit', zegt Jesse Klaver, lijsttrekker van GroenLinks, 'is een overwinning om trots op te zijn. We hebben meer zetels gewonnen dan we ooit in de Kamer hadden. Maar we zijn pas net begonnen. You ain't seen nothing yet.'

SP
Emile Roemer oogt nog net zo veerkrachtig als aan het begin van een uitputtende verkiezingscampagne, hoewel de SP en winnen op landelijk niveau zich kennelijk slecht met elkaar laten verenigen.

50Plus
Vier zetels voor 50Plus, is dat nou winst of verlies? 'Vier is bier, vijf is champagne, zes is de fles.'

Denk
'Drie zetels, Inshallah wordt meer', jubelt Fatih Dadas op de Facebookpagina van Denk, waar de uitslagenavond live is te volgen. Verslaggevers van kranten zijn niet welkom op de uitslagenavond.

Forum voor Democratie
Baudet pakt twee zetels en snoerde zijn tegenstanders in zijn overwinningsspeech met zichtbaar genoegen de mond.

Partij voor de Dieren
'Groene politiek heeft gewonnen'.

Artikel 1
'Ook nul zetels is winst'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden